Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Вăта пӳрнере кĕмĕл çĕрĕ,

Ялан хĕвеле май çаврăнать,

Ялан хĕвеле май, ай, çаврăнать.

Манăн чунăм-чĕрем пит уçă,

Ялан купăс майĕн çаврăнать,

Ялан купăс майĕн, ай, çаврăнать.

Ещĕк, ещĕк кăна сар улма,

Сарăхман эп сар улма çинипе,

Сарăхман эп сар улма, ай, çинипе.

Сарăхман эп сар улма çинипе,

Эп сарăхрăм йывăр та хуйхăран,

Эп сарăхрăм йывăр та, ай, хуйхăран.

Кăлтăр, кăлтăр урапа

Кусса кайрĕ çулпала.

Утса кайрĕ урампа

Урапа мар — Анюта!

Урисем ун — ухват пек.

Мĕн калăн: вăл пĕчĕккĕ!

Кӳршĕ пичче илĕртет,

Ачан утни килĕшет.

Пĕрремĕш чăваш сăмахне çырма вĕрентнĕ Нина Николаевна Дубовăна (Павловăна) — халаллатăп.

Анатьялăм — Тимĕрçен,

Савнă ялăм, тăван ен.

Ентешсем, ан тăвăр айăп,

Тунсăхларăм пит сиртен.

Сан çинчен паян сăмах.

Пулаймарăм эп вăрах.

Санăн ырă çыннусемсĕр

Аякра чух пач хăрах.

Астăватăп кив çурта,

Юнашар — лутра кĕпер.

Халĕ çук вĕсем унта,

Ыттисем — çаплах чипер.

Çырмана чупса анан —

Вак пулăпа вăл пуян,

Тимĕрçен çырми тесессĕн —

Савăнмаллăх пур ачан.

Кутăн чăмать кăвакал,

Нăрик! сыснасем кал-кал.

Çуллахи шăрăх çитсессен

Шур типет, шыв-шур сахал.

Хĕл çитсессĕн çунашка

Çавăтатпăр. Аришка

Мăнакка çуртне кĕрт хӳнĕ,

Юрĕ питĕ кăпăшка.

Акă — хатĕр тăвайкки,

Кĕç якалĕ ик айкки.

Ярăнса анмашкăн ырă,

Тĕнчере çук кун пекки.

Аслă Мункун каçхине

Вут чĕртетчĕç Çаранра.

Малалла

Манăн кукаçи Аркадий Филатов хесметре 4 çул пулнă. Чăваш тăрăхĕнчен пиллĕкĕн пулнă вĕсем. Канаш районĕнчен Константин Петров, Хĕрлĕ Чутай районĕнчен Николай Алексеев, Елчĕк районĕнчи Кипеç ялĕнчен Николай Лаптев, Вăрнар районĕнчен Виталий Афанасьев. Хесметри юлташĕсенчен кукаçипе Виталий Афанасьев, Николай Алексеев кăна юлнă, ыттисем пирĕн хушăмăрта çук ĕнтĕ. Иртнĕ çулла хесметри юлташсем ман кукаçи патĕнче хăнара пулчĕç. Салтакра пулнине асаилсе йăпанчĕç: чейпе сăйланчĕç, çамрăк вăхăчĕсене асаилчĕç.

Юлашкинчен кăмăлĕсене хытарса, чĕрисене хĕссе сывпуллашрĕç. Турă пӳрсен килес çу кунĕсенче те тĕл пулма калаçса татăлчĕç.

Вунсакăр çул тултарсан ытти çамрăк каччăсем пекех кукаçи çар ретне тăнă. Çар службинче, Казахстанра, Семипалатинск хулинче бомбăсем тĕпчес ĕçе пурнăçланă. Вăрттăн полигон шутланнă. Малтанхи вăхăтра çыру та çыртарман, каярахпа та ăçта пулнине пĕлтерме юраман. Çавăнтах юлма шутланă кукаçи, аппăшĕсем çине-çинех çыру çырса киле таврăнма хистенĕ, яла юлма ыйтнă. Хамăрăн йăха тăсакан кирлĕ, кил вучахне сӳнме памастпăр тенĕ.

...Пĕррехинче тĕлĕкре кукаçи сарă çӳрен лашапа хăйсен ялĕнчи Ипатий Петрович Маркова курнă. Вăл учитель пулса ĕçленĕ. Ипатий Марков Чĕмпĕр чăваш шкулĕнче вĕреннĕ. Хайхи кукаçие калать: «Мăрат Аркадий! Санăн яла таврăнмалла. Унта сана аппусемпе йăмăку кĕтеççĕ. Эпĕ сана яла илсе çитерĕп».

Малалла

Çак Тăхăрьял юрри

Ян янăратăр-и?

Хĕрсем уйра ĕçленĕ вăхăтра.

Ун илĕртен сасси

Чăнах та чун уççи.

Ялан пулинччĕ савăк яшлăхра.

Кам савмĕ çак юрра

Юратнă вăхăтра.

Тавралăха сапать вăл сиплĕхне.

Янра эс хытăрах,

Илем кӳрсе тăрах

Вылянтарса асамлă чĕлĕхне.

Юрлар, туссем, юрлар,

Чунтанах савăнар.

Асаилсе тăванпа пĕлĕше.

Алла-аллăн тытăнсан

Ĕç те пырать ăнса,

Халь уншăн савăнни те килĕшет.

Лармари хĕрсем пекех, сăпайлăн

Çăлтăрсем çунаççĕ тӳпере.

Çавăн пек çăтмах ăçта тупайăн?

Сывлăшран сим пыл шăрши кĕрет.

Ачашлать куçа тин тухнă уйăх,

Сапнă майăн сиплĕ мерченне.

Пач çухалчĕ пуçăмри пур хуйăх,

Тимлесе пăхуçăн тӳпене.

Кун пек чух камах тӳссе тăрайĕ?

Кам каçах пултарĕ çывăрма?

Эп епле савмасăр пултарайăп

Хаклăран та хаклă тусăма?

Çăлтăрсен вылявĕнчи хаваслăх

Таврана илем кӳрсе тăрать.

Илĕртет çур шуçăмлă пуласлăх

Ĕçĕпе мухтавлă паттăра.

Çӳл тӳпе йăлтах шăрçалансассăн

Куçăмсем яланах ун çинче.

Савăк шăпчăк юрă юрласассăн

Ан шутла та уйрăлу çинчен.

Çăлтăрсем пĕрле карталансассăн

Каç ларни ума тухса тăрать.

Сар хĕрсем каçпа вăййа тухсассăн

Çепĕç юрă уççăн янăрать.

Тӳпере ялан вылятăр çăлтăр.

Ун çути ӳксессĕн пит çине

Ăшă хĕм сапса вăл йăлтăр-йăлтăр

Вырнаçайтăр тусан чĕрине.

Пĕррехинче сар Иван

Шутлать кайма хулана.

Укçи çук-ха апăршан,

Çавах тухнă урама.

Илтнĕ-ха вăл хулара

Пит лайăх тет пурăнма.

Пур тет унта ресторан,

Апат-çимĕç мăй таран.

Пĕр хут ларса çинĕшĕн

Укçа ыйтаканни çук.

Виç пĕрч(ĕ) лаша хӳришĕн

Тăрантарĕç тепĕр хут.

Хайхи Иван пуç хыçать.

Ăçтан лаша тупмалла?

Часах акă каç пулать.

Хăш еннелле утмалла.

Çав вăхăтра тӳперен

Шăпах Ивансен тĕлне

Персе анать пăрчăкан.

Амантнă пуль çунатне.

Кайăк пуплет çын пекех

Ыйтать хăйне пулăшма

Иван пырать патнерех…

Тăрать пĕр кана хытса.

Кайăк та мар умĕнче

Тиха выртать çĕр çинче.

Куçĕсемпе чăр! пăхать.

Хӳри вĕçĕ вĕлт! тăвать.

Çакă мар-и вăл телей!

Кăрт-кăрт-кăрт тапать чĕре.

Кайĕ Иван хулана,

Тупĕ çав ресторана.

Анчах тиха тыттармасть.

Хăй патне те пыртармасть.

Сар Ивана илĕртсе

Малалла

Кĕркунне хăйне евĕр илемлĕ. Пĕтĕм тĕнче ыйха путма хатĕрленет тейĕн. Тĕрлĕ тĕспе витĕннĕ йывăçсем хушшинче çутă, сывлăш таса. Хăш-пĕр вырăнта урайне кавир сарнăн туйăнать. Сайра пĕрре чечеке ларнă курăка асăрхатăн. Вăл чуна çĕклет, темле илемлĕ юрă шăрантарас килсе каять. Кайăксем хĕл каçма çула тухаççĕ. Юханшывсен тĕпĕ курăнать. Манăн та çак илеме сăнас килчĕ, вăрмана Петĕр мучи патне кайма шутларăм. Тахçанах вăрман сывлăшĕпе сывласа киленменччĕ-ха.

Илеме сăнаса пынă май сисмесĕрех кĕрхи вăрмана çитсе тухрăм. Ăвăслăх куç умне тухса тăчĕ, çулçисем çутă хăмăр, хура хĕрлĕ тĕспе сăрланнă. Вĕсем тăкăнса çĕре хăйне евĕр шăналăкпа витнĕ. Унта та кунта кая юлса шăтса тухнă ăвăс кăмпи пур.

Тимлĕрех сăнаса утатăп. Кĕркуннехи чечексен тăррисем çулçă айĕнчен курăнаççĕ. Сисмесĕрех юрă сăмахĕсене ĕнĕрлеме пуçларăм. Юмах тĕнчине лекнĕнех туятăп. Хамран аякрах та мар темле мăшлатнă сасса илтетĕп. Тавралла сăнаса пăхатăп. Хуçăлса ӳкме пуçланă йывăç айĕнче пысăк чĕрчуна куратăп. Хама хам шанмасăр хытăрах тинкерсе пăхатăп. Кĕçех лаша кĕçенсе илчĕ. Йывăçсемпе тем калаçнă евĕр вĕсем çумне таянчĕ. Унтан урипе кукалеме пуçларĕ. Майĕпен патнерех утрăм, лаша куçран çухалчĕ. Кунта çак чĕрчуна курасса шутламан та! Вăрманти лăпкăлăха такам татни урхамаха килĕшмерĕ пуль тесе эпĕ малалла утрăм. Хуçи те кунтах пулĕ терĕм. Манăн кашни йывăçа пырса ыталас килчĕ. Каллех юрласа ятăм.

Малалла

Кашкăр пысăк шав çĕкленĕ:

— Çисĕ янă лашана

Шăнасем пит хăвăрт, — тенĕ.

Сас саланнă таврана.

Конюх хăвăрт унта чупнă,

Курнă хăйĕн куçĕпе:

Шăмăсем çинче, чăн, кумнă

Шăнасем ушкăнĕпе.

Кашаман янтрашнă урнăн

Конюха ăнлантарса:

— Акă ĕнтĕ эс те куртăн:

Кам çӳрет сăтăрласа.

— Вĕрентесчĕ алхасмашкăн

Çав усал шăнасене. —

Ут юнне лакканă Кашкăр

Инçе сарнă элекне.

Сăхă Кашкăр тӳрре тухнă,

Сирнĕ хăйĕн айăпне.

Çынсем кĕç акт çырса хунă:

«Айаплас шăнасене».

Пахчара купăста çинĕ

Качакапала Куян.

Качакине кĕç суд тунă

Вăрă пулнăшăн кайран.

— Ма мана çеç айăплатăр? —

Ыйтнă Качака судран.

Хурав пулнă: — Ма тесессĕн

Тарнă хуралтан Куян.