Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Темскер кĕтетĕн эс манран.

Тем йăлăнатăн тилмĕрсе...

Шухăшусем те шухă сан

Виçесĕр выçă куçусем.

Тăванăм, ытлашши ан çун,

Упра эс кăмăл туртăмне.

Пурнăçра чарусăр чун

Ир çухатать хăй ăшшине.

Кимĕ хатĕр. Çирĕп лар эс.

Хумсенчен те ан çӳçен.

Ĕмĕт пирĕн пултăр парăс,

Туслăх пултăрччĕ кĕсмен.

Урăм-сурăм çил тухсассăн,

Вăхăт пулмĕ, тен, канма, —

Эпĕ ишĕп... Ывăнсассăн —

Пулăш эсĕ те мана.

Кусар таврашĕнче пулса курнă-и эсир? Пулман. Питĕ шел. Çĕр çинче унти пек илемлĕ вырăнсем питĕ сахал пулмалла. Çук та пулĕ тетĕп. Тен, мана хам унта çуралса ӳснипе çеç çапла туйăнать-тăр та, анчах, мĕнле пулсан та, вĕсене мухтасах килет вара манăн.

Кусар — ял ячĕ вăл. Ун пек ялсем пирĕн таврара питĕ сайра. Вăл, виçĕ урамлăскер, анлă та тулли Сĕвен сĕвек çыранĕ тăрăх виçĕ çухрăма тăсăлать. Çурчĕсем пурте чипер, кашнин çинех тимĕр те хĕрлĕ е шурă черепица, шифер витнĕ. Урамсенче лапсăркка йăмрасемпе тирексем, хурăнсемпе ăвăссем кашлаççĕ, анкартисенче, — кашнин тенĕ пекех, — улма, чие сачĕсем; çуркунне вара вĕсем çурнă чечексен ырă шăрши Сĕве айлăмĕ тăрăх тăвалла та, анаталла та таçта çитиех сарăлать. Айлăма тулса çитсен вăл Хуран хăлăпĕ çине шуса хăпарать те хирелле — хĕвел айĕнче парланса выртакан хура пусăсем, уçăм анисем çинелле юхса каять, вĕсен хăйне евĕрлĕ шăршипе хутшăнать.

Хуран хăлăпĕ вăл — яла хир енчен хӳтĕлесе тăракан сăрт. Вĕреннĕ çынсем тĕпчесе пĕлнĕ тăрăх, ĕлĕк-авал вăл Сĕвен ку енчи çыранĕ пулнă имĕш. Сĕве майĕпен типсе пынă-пынă та — сăрт унтан аякка тăрса юлнă иккен. Унпа шыв хушшинчи айлăма вара тăватçĕр çул каялла мăн асаттесен мăн аслашшĕсем килсе ларнă — çапла Кусар пуçланса кайнă пулать. Пирĕн хушамат — Кусаров ĕнтĕ — çав вăхăтранах юлнă теççĕ.

Малалла

Хуйхă пусса илчĕ — мĕн тăвам-ши,

чунăма кампа-ши пусарам?

Те туратран тухса уртăнам эп,

те шăпчăк сассипе йăпанам?

Калаçса пусарма — çук тăванăм.

Туратран уртăнма — чăтаймĕ.

Шăпчăк сассипеле йăпанаймăп,

мана йăпатмалăх юрлаймĕ.

Турачĕ те хурăн çумĕнчех-ха,

Хăраççĕ-тĕр хăрсан та — пĕрле.

Хура куракĕсем ун çинчех-ха,

шăп лараççĕ, вĕçмеççĕ çĕрле.

Хура курак нумай пурнать теççĕ,

эпĕ вĕсен çулне çитеймĕп.

Вĕсем кĕр каяççĕ, çур килеççĕ,

пĕр кайсассăн эпĕ килеймĕп...

Çĕр пăч тĕттĕм, пĕтĕм ял

Ĕçрен канса çывăрать...

Ват тимĕрçе пĕр усал

Лаççа тухма тăратать.

Ват тимĕрçĕн лаççине

Çĕрле тухма чун туртмасть,

Анчах улпут лашине

Таканламасăр каймасть.

Хакне хăй хаклă парать —

Çĕр тенкĕлĕх хут укçа

Старик пăхса шухăшлать:

«Пуянскер, чаплă хуçа».

Старик, ăшă вырăна

Прахса, лаççа сулăнать.

Стана кĕртсе лашана

Таканлама тытăнать.

Старик чакать пĕр хĕрне,

Алри млатук тухс[а] ӳкет —

Лаши ури вырăнне

Этем урисем лекет.

Лаши куççуль юхтарса,

Чарна пĕлми ĕсĕклет;

Этем саспе уласа,

Хăй пурнăçне ӳпкелет.

«Мĕнле тӳссе пурăнан

Ак çак шуйттан аллинче!..

Хăтласси çук ĕнтĕ ман!..

Çунап шуйттан çуртĕнче.

Птерчĕ мана йӳç эрех!

Ăна ĕçсе хам чуна

Патăм ĕмĕр-ĕмĕрех

Тарçа — ак çак шуйттана!..

Куна пĕлнĕ пулса, эп

Тумлам ĕçмен улăттăм!

Тăватă çул тертленеп,

Паян та-ха пурнăттăм!..»

Старик калать шуйттана;

«Пулмасть санпа çыхланса,

Малалла

Пĕррехинче хĕллехи вăрмана вăрăм шăчă шырама кайрăм. Чылай çӳресен ватă вăрман патне çитсе тухрăм. Юман çине ăнланмалла мар чĕлхепе темĕн çырнăччĕ. Пăхса тăтăм-тăтăм та, аса илех кайрăм, ара, хамах тахçан çырнăччĕ-çке, «Кам та кам Хĕл Мучи çинчен сăвă шутласа кăларать, çав çак юман хăвăлне кĕме пултарать. Юман хăвăлĕнче пусма пур, çав пусма пĕлĕте илсе çитерет». Тĕлĕнсе тăтăм-тăтăм та…

Çав вăхăтра йывăç çинчен юр ӳкрĕ. Çилленсех кайрăм, ман çинех ӳкрĕ-çке. Çак самантра пуçра сăвă йĕркисем шăранчĕç,

Хĕл Мучи, Хĕл Мучи,

Парне илсе килтĕн-и?

Хĕл Мучи, Хĕл Мучи,

Канихвет çитеретĕн-и?

Сăвă вуласа пĕтернĕ çĕре юман хăвăлĕ çуталчĕ те унти пусмана курах кайрăм. Хăвăла кĕтĕм те, пусма картлашкисем тăрăх çӳлелле улăхрăм. Пĕр 10 минут пек кайрăм-и, пĕлĕт çине улăхса лартăм. Хăрасах кайрăм, ман умра пăртан тунă кермен ялтăртатса ларать, куçа шартарсах ярать.

Кермене кĕтĕм, вăрăм коридорпа утатăп. Унăн вĕçĕнчи алăка уçрăм та пахчана тухса тăтăм. Алăк патĕнче пĕчĕк кăна çăкăр татки курсан хĕпĕртесех кайрăм. Унччен те пулмарĕ, пĕчĕк çеç хитре кайăк çын сассипе, «Çăкăр çитер», — тет. Çитермерĕм, хама валли те сахал-çке. Кайсан-кайсан пĕр пӳрт патне çитсе тухрăм. Алăка шаккатăп, «Кам унта?» — илтĕнет ватă старик сасси.

Малалла

Вăрçă вучĕ вăйлă çунчĕ

Шăтăртаттарса.

Тупăсем çĕр чĕтĕретрĕç

Кĕмсĕртеттерсе...

Австрияна кĕтĕмĕр

Аслă çул уçса;

Львов хулине илтĕмĕр

Паттăррăн кĕрсе.

Львов хулине иличчен

Люблин патĕнче

Нимĕçсене икĕ енчен

Вăйĕ чакиччен

Пĕр çĕререх пухрăмăр

Çывăхран курма.

Курсан шухăш тытрăмăр

Çавăрса илме.

Вăрçă вучĕ вăйлă çунчĕ

Шатăртаттарса,

Тĕтĕм-сĕрĕм, тупă тарĕ

Çутта хуратса

Çил-тăвăл пек вăйлă тăчĕ

Чуна хăратса.

Вут витĕрех кайрăмăр

Юрă юрласа.

Перемышль патĕнче

Пирĕн тăшмансем

Шухăш тытрĕç хирĕç тăма

Чуна хытарса, —

Эпир хыттăн вут-хĕмĕпе

Сурма тапратсан

Вĕсем вара тӳсеймерĕç —

Парăнчĕç пире.

Пирĕн çарсен пуçлăхĕ,

Патша тăванех,

Ăмăрткайăк пек çӳрерĕ

Çĕнтернĕ çĕрте,

Хăйĕн паттăр халăхне

Хаваслантарса.

Ертсе пычĕ тăшман çине

Аслă ячĕпе.

Нимĕç чунне чĕтĕретрĕ

Пирĕн вăйлă ят,

Çак (вăрçăра) хăватланчĕ

Пирĕн аслă ят,

Малалла

Тăван ялсем шур юр айне пытаннă,

Улам çуртсем, мупкач пек, пит йаваш.

Çемçе уя усал çил ыталанă,

Çемçе уя тусать çил, мĕн тăвас?!

Анкартинчи хапха çилпе йăваннă,

Халех витнет, халех ак шур юрпа.

Сив хĕл йавăр чиртен паян сывалнă,

Ун халĕпе тайлать юман юпа...

Хыт хурама, хытарнă шур кăçатлă

Тăван хĕрĕ çĕтнĕ пек, ахлат.

Ах, мĕн тăвас? Ана эп хыт юратнă,

Ах, мĕн тăвас? Вăл халех çухалать...

Чакăр уя çулла вăл илемлетнĕ,

Чакăр уя сыхланă вăл çĕрле.

Ак халь ĕнтĕ вăрă аллине лекнĕ,

Ах, хурама, пĕтетпĕри пĕрле?!

Çук, çук, пулмасть, йăваш пулма пит йывĕр.

Йăваш пулма халь шăп çанталăк мар.

Нихçан, нихçан ку тĕнчере ан ывăн:

Çурхи чакăр кунсем халь çитнĕ мар...

Эх, хурама, çулла эс кăтра пуçлă,

Çулла сыхан эс чакăр кунсене.

Анчах ак халь шăнса эс пуçна уснă,

Шурса шăнтан çӳхесĕр ĕнсӳне...

Ан тив, урсах усал çил хыт уллатăр,

Усал урсах хыт тустăр тусăма.

Малалла

Пĕррехинче кашкăр, упа тата тилĕ вутă татса пӳрт туса лартнă. Виççĕн пурăнма пуçланă. Кĕçех вĕсен вутă пĕтнĕ.

— Эсир вутă патне кайăр, эпĕ килте юлăп, апат пĕçерĕп, — сĕннĕ тилĕ. Упапа кашкăр тухса кайнă. Тилĕ пӳрт сыхлама юлнă.

Кăшт тăхтасан ун патне арăслан кĕнĕ те тилле пӳртрен хăваласа кăларнă. Хăй пӳртре йăлт аркатнă та тухса тарнă.

Часах упапа кашкăр вутă çĕклесе таврăннă.

— Мĕн пулчĕ? — тĕлĕнсе ыйтнă упа. Тилĕ нимĕн те шарламан.

Тепĕр кунне киле кашкăр юлнă. Ун патне те арăслан килнĕ, пӳртрен хăваласа кăларнă. Каллех аркатнă. Упапа тилĕ таврăнсан кашкăр нимĕн те чĕнмен.

Виççĕмĕш хутĕнче киле упа юлнă. Арăслан пӳрте кĕрсен упа шăхличпе выляса ларнине курнă.

— Мана та шăхлич туса пар! — мĕкĕрнĕ кĕтмен хăна.

— Атя вăрмана, — тенĕ упа. Арăслан килĕшнĕ.

Вăрмана çитсен упа турата хуçнă.

— Эпĕ пуртă иличчен пӳрнӳне çакăнта чик-ха, — тенĕ вăл арăслана. Лешĕ хушнă пек тунă та — пӳрни турат хушшине хĕсĕнсе ларнă. Тискеррĕн çухăрса янă арăслан, турат тыткăнĕнчен ниепле те хăтăлайман. Упа килне таврăннă.

Çав арăслан халĕ те çухăрса тăрать тет. Кашкăр, упа тата тилĕ паян та чиперех пурăнаççĕ-мĕн.

Тăван çĕршыв, ман айăп çук,

Таса эп сан умра.

Чĕлхем сӳнмен, эп сан ачу,

Çунатăп хĕм-вутра.

Кăвар чĕре сӳнми тапать

Вучахлă кăкăрта,

Тем тĕрлĕ сăвă шаранать

Вут çиçĕмлĕ ăсра.

Вутра шăраннă сăвăсем

Кирлех-ши халăхна?

Чи çывăх туйăмлă туссем

Кĕтеç вулакана.

Тăван çĕршыв, илт ман сасса,

Ман çирĕп сăмаха.

Хам пурнăçа, сана савса,

Паратăп халăха.

Çĕртме, 2000.