Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Тăван чĕлхене

чунтан тăрăшакан Андрей Алексеева

Çулçӳрен çеç çакна пĕлме пултарĕ:

Эс инçетре, хальччен пулман çĕрте,

Хăш чух хăвна туйса илен мăнтарăн —

Самантлăх пăлхану ку пулĕ, тен?

Çав вăхăтра тăван сасса илтен-тĕк

Хĕвĕшекен çынсен шăв-шавĕнче,

Пачах манатăн ĕшенли çинчен те,

Юлмасть салхулăх та чун тĕпĕнче.

Вара тĕлĕнмелле хавхаланулăх

Çӳле çĕклет сан шухăш-ĕмĕтне.

Çут шыв та, вĕçсĕр хир те симĕс улăх

Пуплеççĕ, пехилленĕ пек анне.

Чĕлхем! Санра çĕр кĕввине илтетĕп,

Куратăп йăлтăр çиçĕм çиçнине...

Е вутлă тăвăла асилтеретен,

Е ытарми сăпка юррисене!

Манми сăнарлăн, чĕррĕн кăларатăн

Çĕнелекен тавралăха ума:

Мăн тинĕсе куçса юрлать халь Атăл,

Ăш çумăр курăк кашмине кумать.

Хум шăпăл-шăпăл!.. Çулçă çăтăл-çăтăл

Çил вăштăр-вăштăр!.. Канлĕ хăлхана.

Малалла

Поэма

Манăн ырă чунлă Яков де Бальмена.

Кунĕпе те çĕрĕпе ним айăпсăр вĕлернĕ çынсем пирки йĕретĕп, кам ман куççулĕсене типĕтĕ те мана шыв ĕçтерĕ.

Иеремей, 9 сыпăк, 1 сăвă.

Тусем хыçĕнче çӳл тусем те хура пĕлĕтсем,

Юнпа та асап хĕн-хурпа йăлт пĕвеннĕ вĕсем.

Прометей паттăра ĕмĕр-ĕмĕр

Терт кăтартать кунта ăмăрт,

Аяк шăммине çĕмĕрет,

Чĕрине юнĕпе виттерет,

Хăй ĕçмест çав юна, —

Çавăн пек пулнă тет самана.

Çапах пурăнать ун чĕри,

Вăл тапать те тапать пит вĕри.

Чунĕ вилĕмсĕр унăн.

Ирĕке ăнтăлать çĕрĕн-кунăн.

Çак Кавказ тăвĕсем çавăнпа

Пур енчен те пĕр тан гранитпа.

Вĕсем вилĕмсĕр те пит шăнаçлă

Турăсем вĕсене, ав, сăнаççĕ.

Çавăнпа пуль Кавказ çыннисем

Никама пăхăнмаççĕ вĕсем.

Хирĕçӳ эпир мар кăларатпăр, |

Эпир мар ют çынна суд тăватпăр,

Патшасем çынсемпе хирĕçеççĕ,

Ирĕкри çынсене вĕлереççĕ.

Малалла

Ачалăх кунĕсем хаваслă,

Иртеççĕ сисĕнмесĕрех.

Çавах та асăмра юлаççĕ

Ачалăхри ыр самантсем.

Асаттен кĕлечĕ çумĕнче

Ӳсет пĕр çӳллĕ ват йăмра.

Ăна мĕн пĕчĕкрен эп ас тăватăп,

Юратнă эп çак йывăçă.

Мĕн чухлĕ савăк самант пулнă,

Çӳренĕ çак йăмра тавра.

Ун айĕнче пайтах вылянă,

Юратнă унăн сулхăнне.

Ват йăмрана ытамласа

Пăшăлтатса унпа калаçнă.

Çумăр çусан та ун айне

Йĕпенесрен тарса пытаннă.

Кашни çулах йăмра çине

Атте чуччу çакса паратчĕ.

Ярнаттăмăр черетпеле,

Вĕçеттĕмĕр çӳлтен çӳле.

Нимрен те хăрама пĕлмен-çке,

Юлас килмен юлташсенчен.

«Ӳссессĕн космонавт пуласчĕ», —

Ун чух шутланăр кашниех.

Тантăшсемпе вылянă май

Хăпарнă çак йăмра çине.

Никам ан туптăр-ха тесе

Пытаннă туратсем айне.

Хĕвел пайăркисем ӳкетчĕç

Çулçă хушшипе ман çине.

Хĕвел куç хĕснĕн туйăнатчĕ,

Пăхаттăм эп те куç хĕссе.

Малалла

Чăваш ялĕ аякран

Вăрман пекех курăнать.

Яла пырса кĕрсессĕн

Ун илемĕ тыткăнлать

Чăвашсем мĕн авалтан

Йывăçсем нумай лартнă.

Вĕсем çине вĕллесем

Яланах туса çакнă.

Чи юратнă йывăçĕ

Йăмра пулнă ялсенче.

Хĕллехи çил-тăманра

Вĕсем яла хӳт(ĕ)ленĕ.

Йăмра çинчен пĕр халап

Халăх хушшинче çӳрет.

Ламран лама вăл куçать,

Çавăнпа та манăçмасть.

Ял вĕçĕнче, тӳремре,

Пĕр ватă йăмра ӳснĕ.

Ăçтан тупăннă кунта?

Епле кунта вăл лекнĕ?

Пĕчĕк ялăн вĕçĕнче

Çамрăк каччă пурăннă.

Маттур, патвар, хăюллă,

Пур хĕре те килĕшнĕ.

Унăн ылтăн аллийĕ

Пур ĕçе те пултарнă.

Унăн ырă кăмăлĕ

Пурне те савăнтарнă.

Çакă ялтах, тукасра,

Пĕр тухатмăш пурăннă.

Ял çыннине кашнине

Усал тума тăрăшнă.

Унăн килĕ умĕнчен

Хăра-хăра çӳренĕ.

Урамра тĕл пуласран

Çынсен чунĕ шикленнĕ.

Малалла

Нумай планетăсене хыçа хăварса, инçетри тĕнче уçлăхĕпе вирхĕнсе пыракан пĕчĕк те çутă космос карапĕ çĕр атмосферине кĕрсен чи малтанах пысăкланчĕ, кайран вара, çĕр атмосферин пусăмне пула, тата пĕчĕкленсе куçран çухалчĕ. Космос карапĕ, ахаль куçпа курăнман калăпăшлă пулса, çырмари çӳллĕ валак пуçĕнче ӳсекен ват йăмра айне анса ларчĕ. Нумай та вăхăт иртмерĕ, йăмра айĕнче ним çукран çын евĕрлĕ мĕлке пулса тăчĕ. Ват йăмра, кун пеккине курманскер, ют кĕлеткене çил çинче вылякан тураттисемпе, хăйĕн тăванне тĕл пулнă пек, ăшшăн ачашларĕ. Çу уйăхĕн ăшă каçĕсем. Шăп. Çырмари валакра юхакан çăлкуç кăна, хăйĕн хăйне евĕр кĕввипе илем кӳрсе çак шăплăха татать. Ют кĕлетке те каç шăплăхне, шăнкăртатса юхакан шыв сассине тăнларĕ, енчен енне пăхкаларĕ, пурте йĕркеллĕ, юнашар никам та çуккине пула хăйĕн ĕçне пикенчĕ.

Ют кĕлетке çĕр çынни çӳллĕшех, анчах ăна чи çӳлте ӳсекен йăмра çулçи кирлĕ пулнăран, вăл çав çулçă патне хăйĕн кĕлеткин тăршшĕне вăрăмлатса çитме пултарчĕ. Çулçăна татса илсе ятарлă шăнтакан капсула ăшне хучĕ, вара каллех каялла çĕр çынни çӳллĕш пулса тăчĕ. Кăшт тăхтасан ют кĕлеткен пуç пӳрни вĕçĕнче вăрăм йĕп курăнса кайрĕ. Çав йĕпе йăмран вуллине чикрĕ, йывăçăн сĕткенне çăтса илсе каялла туртса кăларчĕ. Тепĕр шăнтакан капсула кăларса пӳрне вĕçĕнчи йĕпрен йăмра сĕткенне çавăнта юхтарчĕ. Ку ĕçе вĕçлесен, ют кĕлетке хăйĕн тавралла пăра пек çаврăнса çĕр ăшнелле пĕр аршăн пек кĕрсе кайрĕ. Кайран вара, çавăн пекех каялла çаврăнса тухрĕ. Пăра пек урисем йĕркеленчĕç, пăрăнса тухнă ура вĕçĕнчи йăмра тымарĕсене виççĕмĕш шăнтакан капсула ăшне хучĕ. Çавăн пекех шăнтакан капсулăсем ăшне йăмра хуппи, чечекĕ лекрĕç. Ют кĕлетке йăмрана икĕ аллипе ытамлама пăхрĕ, анчах ытамĕ çитменрен унăн аллисем резина пекех малалла тăсăлчĕç, йывăçа хăйсен ытамне илсе унăн диаметрне виçрĕç. Кайран вара, урисем пекех, аллисем те каялла йĕркеленчĕç. Пулчĕ-и тенĕн ют кĕлетке тем кĕтсе кăштах тăхтарĕ, унталла-кунталла пăхрĕ, тепĕр самантран вара хăйĕн кĕлеткин хура тĕсне çут тимĕр тĕсĕпе ылмаштарчĕ. Ват йăмра, ним пулман пек, хăйĕн тураттисемпе каçхи ăшă çил çинче вылятса мĕн пулса иртнине шăппăн сăнарĕ.

Малалла

Çурхи кун ыйхинчен вăранчĕ,

Çĕн эрешсем хуллен сăхать, —

Тавралăхра кĕвĕ шăранчĕ,

Хĕвел чăнтан хĕртсе пăхать...

Йăмра та çеçкере, куратăп,

Çеçпĕл çунать, ав, çулăмпа.

Уçланкăра çарран чупатăп

Лĕпĕш хыççăн мăн туйăмпа.

Эп çамрăк мар, пăшăрханмастăп,

Çурхи тĕнче çамрăклатать.

Иртнĕ куна та ылханмастăп.

Çурхи тенче тулăхлатать.

Эх, пурнăç, пурнăç — çурхи курнăç,

Чарăн пĕр вăхăта, шелле!

Çурхи тĕнче евĕр пул тăнăç,

Ан васка тухăç шевлилле.

Çурхи тĕнче — венчет калпакĕ,

Çурхи тĕнче — венчет кĕпи.

Юратушăн — туйăм амакĕ,

Юратушăн вăл — Хĕвелпи...

Ман пурнăçăм-шăпам — икĕ çыран.

Пурнатăп эп тутар çыранĕнче,

Сăпкамçăм ман — чăваш çыранĕнче,

Кĕпер хывма пуçларăм çавăнтан.

Чăвашстана куратăп тĕлĕкре,

Пуçа таятăп, йăмрасем, сире.

Тутарстана усратăп ĕмĕтре,

Чăваш пики кулли — ман чĕремре.

Эй, Чăвашстан, хĕвел-урхамахпа

Çĕкленейсе, тепре çӳресчĕ ман,

Ачалăхри çарансемпе, çулпа,

Вара каллех кĕтсе ил, Тутарстан.

Кĕрхи шăплăха

Эп паян кураймастăп.

Тĕнче тĕрлĕ тĕслĕ тумпа тумланать.

Санран уйрăлса телее тупаймастăп,

Атя,

Кĕр çитсен те,

Çурхи туйăм çунать.

Каларĕç:

«Пуян вăл... Пӳрт мар, лартнă чаплă кермен!...»

(Хăйсем ман патра пачах та пулман!)

Каларĕç:

«Ăна ĕненсен — кайран пит ӳкенен...»

(Хам чăн сăмахпа юлташа эп сутман).

Каларĕç:

«Халь пĕтрĕ! Унран çын пулмасть нихăçан!»

(Шаралăм пит ватă, тухса çӳреймест).

Каларĕç:

«Ун куккăшĕ пуçлăх, тус пул унпалан!..»

(Чăнах, çын черечĕ умра халь пĕтмест).

Каларĕç:

«Пит чаплă, талантлă! Мухтатпăр сана!..»

(Анчах чĕрисем хупă пулчĕç вĕсен).

Каларĕç:

«Телейлĕ!.. — Пиллет ăраскал самана...»

(Куçра пуррине, эх, курмарĕç вĕсем...)

Кĕр çитсе алăкран шаккарĕ. Таврари йывăçсем ылтăн тум тăхăна пуçларĕç. Сап-сарă çулçăсем çĕр çине çут çăлтăр пек ӳкеççĕ. Эпĕ çак илемлĕ вăхăта çав тери юрататăп, пушă вăхăт тупăнсанах паркра уçăлса çӳретĕп. Пĕррехинче эпĕ кунта самаях пысăк сап-сарă вăрă тупрăм. Вăл мана питĕ килĕшрĕ, эпĕ ăна пӳрте илсе кĕртрĕм. Хитре вăрăна ытараймасăр чечек куршакĕ ăшне акса пăхас терĕм.

Эпĕ ăна кашни кунах шăварса тăтăм. Тăрăшни сая каймарĕ, виç кунтанах вăл шăтса тухрĕ.

Чечек вăрри пулман-мĕн, йăмра вăрри пулнă! Пĕчĕк куршакра тем пысăкăш йăмра çитĕнме пултараймасть, пысăкрах чӳлмек шыраса тупрăм , йывăçа унта куçарса лартăм. Вăл кунсерен çитĕнсех пычĕ, пӳрт маччинех çитсе перĕнчĕ. Унтан йăмра çинче çулçă мар, укçа çакăнса тăма пуçларĕ. Кĕçех ылтăн çулçăсем тăкăна пуçларĕç. Йывăç айне икĕ пичке лартрăмăр, вĕсем часах тулса та ларчĕç. Вăхăт шăвать, эпир пуйсах пыратпăр. Кун чухлĕ укçана ăçта чикес?

Эпĕ 18 тултартăм, манăн качча каймалли вăхăт çитрĕ. Пĕр каçхине пирĕн пата пĕр палланă каччă хăйĕн тăванĕсемпе мана çураçма килчĕ. Эпĕ ăна килĕштермерĕм, ăна качча тухма килĕшмерĕм. Çакна пĕлсен каччăн амăшĕ тарăхса кайнă, çĕрле пирĕн пата килсе йăмрана тĕпрен касса пăрахнă. Халĕ йăмра çук, пирĕн малашне укçа çук, çак каччах качча тухмалла пулать-ши? Юратман çынпа мĕнле пурăнас? Эпĕ йывăç тункати çумне кайса лартăм та макăрса ятăм. Манăн куççуль йăмра тункати çине ӳкрĕ те вăл çутатса çӳлелле çĕкленчĕ. Хытă хăранипе макăрма чарăнтăм. Йăмра тункати ăшĕнчен пĕр хитре каччă тухрĕ те мана лăплантарма пуçларĕ, хăй мĕнле майпа йывăç пулса тăни çинчен каласа кăтартма пуçларĕ. Ăна пĕр хаяр тухатмăш тухатнă пулнă: «Енчен те хăçан та пулин сан çума хитре хĕр килсе ларать, эсĕ каялла каччă пулса тăма пултаратăн», — тенĕ.

Малалла