Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Мулкач йĕрне ӳкнĕ вĕшле пек,

Пĕр шухăш çӳрет ман хыçран:

Этем пултарсассăн вĕçме те —

Ӳкет те, апла, хушăран.

Чуна-и, ăса-и тăллатăн,

Сĕнксе айлатни — пĕр самант.

Тĕнче сасне пурпĕр тăнлатăн,

Тĕнчийĕ вара — асамат.

Ахаль те-ха кирлĕ вăй-халĕ,

Çĕклетĕн усăннă пуçа.

Кӳтсе йынăшни те çухалĕ

Чĕнсессĕн ăста купăсçа.

Мулкач йĕрне ӳкнĕ вĕшле пек,

Чăн шухăш çӳрет ман хыçран:

Этем пултарсассăн вĕçме те —

Ӳксен те тăрайĕ кайран.

Шăплăхра шăп юмах

çуралчĕ.

Вăл шăппăн тухрĕ те —

çухалчĕ.

Эп — хыçалтан.

Ăна малтан

хĕрлĕ мăкăнь çинчи

сывлăмра асăрхарăм.

Каярах — ращари сывлăшра.

Эп сукмакпа пыраттăм,

Вăл — ман умра.

Аякран вăл калать:

Эп кунта.

Пăхатăп та — вăл пĕчĕк кăмпа,

Тем калаçать такампа.

Ыйтатăп хуллен:

Мĕн калаçатăн? Кампа?

Кил хам пата.

Тыт, — терĕ те,

пулă пулса,

чăмрĕ шыва.

Ĕнтĕ вăрман кашлать, вăрман кашлать,

Турат çумне турат хушас тет пуль.

Йăпатать те йĕкĕт хĕрне ачашлать,

Хĕрĕн ик куçĕнчен тумлать куççуль.

Умра авкаланать çул, тăсăлать.

Йывăçсене сирсе ик еннелле.

Йĕкĕт кайма тухнă инçе çула,

Инçе çула — Хĕвелтухăçнелле.

Унта çĕршыв чикки ăна кĕтет,

Вăл сыхлама каять Тăван çĕрне.

Телейлĕ çул сунать хĕр йĕкĕте,

Йĕкĕт сывлăх сунать савнă хĕрне.

Йĕкĕт сывлăх сунать, телей сунать,

Хĕрне илме килетĕп, тет, хĕлле.

Хĕр хумханать, хĕрĕн чĕри çунать,

Хĕл кунĕччен епле-ши кĕтмелле?

Пуйăс сасă парать, ав, инçетрен,

Лавăçи васкатать пуйăс тĕлне.

Хĕр куçĕнче ачаш куççуль чĕтрет,

Савни ăшшăн шăлать ун куççульне.

Савни ăшшăн шăлать те ачашлать:

- Эп манмăп, эс те ан сивĕн, юрат...

Ĕнтĕ вăрман кашлать, вăрман кашлать,

Турат çумне хушас тет пуль турат...

Кĕçех Татьяна кунĕ çитет. Манăн Таня ятлă тусăм пур. Ун валли уяв ячĕпе парне шырама пуçларăм. Мĕн парнелес? Вăрманта парне тупма пултарăп-ши?

Вăрманĕ çывăхах мар çав, эпĕ унта çитнĕ çĕре каç та пулса ларчĕ. Кашкăр ӳлени илтĕнчĕ. Хăрасах кайрăм, пĕр йывăç çумне таянтăм. Темĕнле сасăсем илтĕнеççĕ — йывăç айĕнчи йăвара мулкач çурисем макăраççĕ иккен.

— Мĕн пулчĕ? — ыйтатăп вĕсенчен.

— Пирĕн аннене кашкăр çисе ячĕ.

— Ан хăрăр, эпĕ сире пулăшатăп, — хавхалантартăм пĕчĕк тусăмсене.

Ирхине кашкăр йăви патнелле утрăм. Çул çинче мулкач куртăм. Вăл кашкăр йăвинче иккен. Эпĕ ăна хăтарасшăн пултăм. Анчах мана хирĕç кашкăр тухрĕ.

— Эсĕ мана çиме ĕлкĕрĕн-ха, унччен çак тупмалли юмахсен тупсăмĕсене пĕл, — терĕм ăна.

— Юрĕ эппин, — килĕшрĕ кашкăр, анчах та пĕр тупмалли юмахăн тупсăмне те пĕлеймерĕ. Унăн мана та, мулкача та ирĕке яма тиврĕ. Кĕске хӳре мана тав туса кавир-самолет парнелерĕ. Эпĕ ун çине лартăм та çăлтăрсем патне вĕçсе кайрăм.

— Таньăна мĕн парнелем-ши? Эсир мана пулăшаймăр-ши? — ыйтатăп çăлтăрсенчен.

— Таньăн пиллĕкмĕш хутри пĕлĕт çинче хăйĕн вырăнĕ пур, çавăнталла вĕç, — сĕнчĕç вĕсем. Çапла турăм та. Çул çинче пĕчĕк çăлтăра пулăшрăм. Ăна Вупăр карчăк вăрласшăн пулнă иккен — хăйĕн миххине чиксе хунă. Шăтăк михĕрен çăлтăр тухса тарнă. Вупăр карчăк çакна сисмен те.

Малалла

Мана анне март уявĕ ячĕпе çĕрĕ парнелерĕ, ахальли мар, асамли. Анчах та эпĕ ăна упраймарăм, сак айне ӳкертĕм. Шырарăм — тупаймарăм. Ларатăп йĕрсе. Такам мана çурăмран тĕкрĕ. Çаврăнса пăхрăм та хăрасах кайрăм, арăслан тăра парать. Хăранипе нимĕн те чĕнейместĕп.

— Мĕншĕн йĕретĕн?

Тĕлĕнсех кайрăм, чĕр чунсем те калаçма пĕлеççĕ-ши? Малтанах вăл мана çисе ярать пулĕ тесе шутларăм, анчах та пĕр пысăк кермен патне çитсен чарăнчĕ. Шала кĕтĕмĕр, сĕтел хушшине лартрĕ те мана хăналама пуçларĕ.

— Мĕншĕн макăраттăнччĕ?

Каласа пама тиврĕ.

— Эсĕ Марта ятлă вĕт?

— Çапла.

— Марта, эсĕ мана килĕшрĕн, эпĕ сана хамăн çĕррĕме парнелетĕп, вăл та асамлă.

Çил вĕçсе килет-мĕн. Арăслан мана çил хӳринчен тыттарчĕ те килелле вĕçтертĕмăр!

— Яр мана, — тет çил.

— Тăхта-ха, кĕçех пирĕн кил пулать.

— Яр-ха, яр.

— Киле çитсен çеç яратăп.

Кил тĕлне çитрĕм те çилпе сыв пуллашрăм. Аннене çĕрĕ парнелерĕм, анне те мана çуралнă кунпа пысăк парне тыттарчĕ — илемлĕ кĕпе. Иксĕмĕр те савăнтăмăр.

Хĕрнĕ хăйăр çинче — манăн ят,

Манăн йĕр хĕрнĕ хăйăр çинче.

Эп — тăратăп уç варкăш кĕтсе.

Сивĕ хĕл варринче — санăн ят,

Санăн йĕр сивĕ хĕл варринче.

Эс — тăратăн ăш варкăш кĕтсе.

Е тата...

Санăн йĕр хĕрнĕ хăйăр çинче,

Манăн ят сивĕ хĕл варринче...

Ма никам та пĕлмест:

Мĕн çитмест этеме,

Мĕн çитмест?..

Тăпăртатса тăран, ай, тур лаши

Ăçта çитсе чарнас ĕмĕтлĕ-ши?

Тилхепине хăй тытаймасть те-çке,

Хăш çулĕпе ярасса чухлаймасть те-çке.

Лавçи лайăх пулсан — юринччĕ,

Каяс çулĕ такăр пулинччĕ.

Тĕтреллĕ Висла леш енче çӳреп-и,

Кĕретĕп-и Карпат ту чакăлне,

Ăçта кайсассăн те, илтетĕп эпĕ

Тăван чĕлхемĕн тунсăх сассине.

Туссем калаçнă чух, тăван чĕлхемĕм,

Шур акăш тĕкĕ евĕр эс çемçе.

Санпа ман халăх чунĕ те илемĕ

Çӳрет çӳлте те çĕр çинче вĕçсе.

Юрланă чух сассу хитре те уçă:

Итлет вăрман та хир те янраса.

Чулсем çинчи канми-тăми çăлкуçĕ

Юхса йăпаннă пек сассу таса.

Екки ярса ачашшăн калаçмалăх

Çулла çап-çутă уйăх шевлинчен

Туса сана шăратнă манăн халăх,

Сана шăварнă шăпчăк юрринче.

Анчах та халăхăн çилли хаяррăн

Чĕре тулли йӳçсе тапса тухсан,

Чăваш чĕлхи, чĕлхемĕм, шĕл кăваррăн

Çунать вăю та сан, юрру та сан.

Сана хăрушă кунсенче касмалăх,

Йыхравлăн кĕрлеме кĕрешӳре

Хĕвелĕн çуттипе туптанă халăх,

Сана савса шăратнă çиçĕмре.

Сана йăваш теме кам хăюлланĕ,

Сана кам хурлĕ халĕ çĕр çинче, —

Итлерĕм эпĕ, гварди капитанĕ,

Малалла

Кĕрхи шухă çил йывăçсене силлерĕ, мана та аннерен уйăрса çĕр çине ӳкерчĕ.

Хура çĕр мана шеллерĕ, çупăрласа ăшăтрĕ. Хаяр çил сиввисем çитсен те аптрамарăм. Çулçăсемпе витĕнтĕм те чиперех хĕл каçрăм.

Çурхи хĕвел хĕртме тытăнсан çĕр те ăшăнма пуçларĕ. Вăл мана хăйĕн ăшшине пачĕ, çăл куç шыв ĕçтерчĕ. Кĕçех эпĕ чĕрĕлтĕм, тымар ярса çулçă кăларма çӳлелле кармашрăм.

Пĕр çул иртрĕ, иккĕ, виççĕ... Эпĕ кунсеренех вăйлансах пытăм, çирĕп юман пулса тăтăм. Мана никам та кӳрентермест. Çуркунне кайăксем кăнтăртан вĕçсе килеççĕ те ман туратсем çинче йăва çавăраççĕ, чĕпĕ кăлараççĕ. Вĕсем манăн чăн-чăн туссем пулса тăчĕç. Кĕр çитсессĕн вĕсемпе хамăн çулçăсемпе алă сулса уйрăлатăп. Кайăксем, «Эпир çитес çул каллех килетпĕр! Ан кулян», — тесе сывпуллашаççĕ.

Вăрмана кайрăм. Пĕр тунката çинче упа выляса ларать, аякрах мар — унăн пӳрчĕ. Упа патне кĕрсе курас килчĕ. Пытанкаласа-шукаласа унăн пӳрчĕ патне çитрĕм, хăй сисиччен пӳрте кĕрсе тарасчĕ. Çук, пулмарĕ. Куç умĕнче кăмпасем, тĕрлĕрен çырласем тата пыл карасĕсем. «Эх, тăраниччен çиетĕп ĕнтĕ», — чĕлхене çуллатăп эпĕ. Упа тунката çинчен тăчĕ те хăйĕн пӳрчĕ патнелле ута пуçларĕ, эпĕ пӳртрине сисрĕ пулас, кăшкăра пуçларĕ. Вăл кăшкăрнине илтсе ытти чĕрчунсем киле пуçларĕç. Кашкăрпа тилĕ пашкаса çитрĕç,

— Мĕн пулнă? Мĕншĕн кăшкăратăн?

— Çакăнта ача сассине илтрĕм.

Кашни шырама пуçларĕ, çывăхрах та çывăхрах пыраççĕ, кĕçех ман пата çитеççĕ. Мĕн тăвас? Ăçта пытанас? Епле çăлăнас? Ăмăрткайăк хăйĕн çивĕч куçĕсемпе чарлаттарса пăхать. Мана курчĕ пулас, эпĕ чĕтренине сисрĕ, нимĕн те шарламарĕ.

— Çук кунта никам та, айтăр-ха, тулта шырар! — тесе чĕрчунсене урама илсе тухрĕ.

Мĕн пур вăйя пухрăм та килелле чавтартăм кăна.