Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Çук ĕне сĕтне ырлакан та çук,

Çук саттин кĕпе хуралас та çук.

Çук çавраçиле шурлăх çăтрĕ пуль,

Çук савни ӳтне сăнă лекрĕ пуль.

Çук ыйту çине хуравлас та çук,

Çук юмах çинчен юмахлас та çук.

Паян вара

Ахăлтатса кулать асаплану,

Асапланса йĕрет хаваслă кулă.

Эп ĕненӳ хакне пĕлеттĕм, —

Ниме пăхмасăр, хытă ĕненеттĕм.

Шăнса хытса ларан çын умĕнчи

Çунан кăвайт вăл çав тееттĕм.

Паян сана ĕненнĕрен

Ахăлтатса кулать асаплану,

Асапланса йĕрет хаваслă кулă...

Сăртран та аслă Атăлтан

Тата ытти çырмасенчен

Шыв илчĕç пĕлĕтсем паян

Чăваш çĕршывĕ çийĕнче.

Малтан шап-шурă та хитре

Çуса кăларнă пек таса

Вĕсем тăратчĕç тӳпере

Пĕрер-пĕрерĕн карăнса.

Хуллен-хуллен пыра-киле

Килсе пĕрлешрĕç те вара

Çурхи çĕре нӳрлетмелле

Ярах та пачĕç çумăра.

Чăваш хура вăрманĕпе

Çаранĕ, сад пахчи, пусси

Çĕкленнине ырланă пек

Кĕрлерĕ аслати сасси.

Чӳречене ярах уçса

Пăхатăп пĕлĕтсем çине.

Чăваш çĕршывĕнчен куçса

Вĕсем шăваççĕ мал енне.

Кайран та манăн асăма

Юлма пек, симĕс те сенкер

Тĕспе яр карчĕ асамат

Пиншер ракетăллă кĕпер.

Чăваш çĕршывĕнчен инçе

Кĕр те кĕр аслати-хăват

Кĕрлет Йошкар-Ола çинче,

Хусан çинче та авăтать.

Сăртан та аслă Атăлтан

Çĕкленĕ шыв шӳтернипе

Уй-хирсем тутарăн та,

Марин те халĕ йĕп-йĕпе.

Вĕсен кăçал та тепĕр çул

Малалла

Анне чирлесе ӳкрĕ, аран-аран уткалать. Ăна шелленипе хам та кунĕн-çĕрĕн куççуль юхтаратăп. Утса пынă чухне мана алăран пĕр патак çатлаттарчĕ, хăранипе малалла чупрăм, вăл мана çапах хăваласа çитрĕ,

— Мĕншĕн йĕретĕн? — ыйтать вăл манран.

— Аннеçĕм чирлесе ӳкрĕ.

Вăл мана çапла каларĕ, «Санăн пĕр патша патне каймалла, вăл сана пулăшĕ. Сана кирлĕ патша вăрманта пĕр йывăç айĕнчи çĕр тĕпĕнче пурăнать. Ăна тупас тесен кашни йывăç тĕмнех пăхса çаврăнмалла, тĕплĕ шырамалла».

Киле çитрĕм, аннене асамлă патак çинчен каласа патăм, анне питĕ хĕпĕртерĕ, йывăçсем патне кайса пăхма сĕнчĕ.

Тепĕр кунне çула тухрăм, пĕрремĕш йывăç кутĕнчех пĕр чӳлмек ылтăн тупрăм. Ăна илмерĕм, малалла уттартăм. Кунĕпех шырарăм — патшана тупаймарăм. Тепĕр кунне те çаплипех ĕç иртрĕ. Темиçе кун вăрманта çӳренĕ хыççăн эпĕ ывăнсах çитрĕм, йĕрсе килелле утатăп. Ку хутĕнче те мана патак пырса çапрĕ,

— Эсĕ вăрманта 234 йывăç патне пынă, 235-мĕш йывăç патне пыман, — терĕ. — Вăл шăпах çав йывăç айĕнче пурăнать.

Каялла çаврăнтăм та 235-мĕш йывăçа шыраса тупрăм.

Малтанах никама та курмарăм. Пăртак тăрсан такам мана, «Сывă-и?» — терĕ.

Малалла

Кĕçех хĕрарăмсен уявĕ çитет. Мĕн парнелемелле-ши аннене? Мĕнпе савăнтармалла? Асаннерен ыйтрăм та, вăл мана телей уççи парнелеме хушрĕ. Ăçта-ши вăл телей уççи, хăш тĕнчере-ши? Асанне вăл ăçтине пĕлмест, мана тинĕс çăлтăрĕнчен ыйтса пĕлме хушрĕ. Çула пуçтарăнтăм, тинĕс хĕррине çитрĕм. Тинĕсе ишсе кĕтĕм, çул çинче пĕр пĕчĕкçĕ пулăпа тĕл пултăм,

— Ăçта пурăнать-ши тинĕс çăлтăрĕ?

— Тинĕс патшалăхĕнче.

Патшалăха ишсе кайрăм. Кĕçех каланă çĕре çитрĕм. Тинĕс çăлтăрĕ çывăратчĕ, манăн ăна вăратас килмерĕ, анчах та вăл хăех вăранчĕ те,

— Мĕн кирлĕ сана хĕрĕм? — тесе ыйтрĕ.

— Телей уççи шырама тухрăм. Эсĕ вăл ăçтине пĕлетĕн-и?

— Эпĕ пĕлместĕп, анчах та çӳл тӳпери çăлтăрсем пĕлеççĕ пулĕ, çавăнталла çул тыт.

Эпĕ вĕçме пачах та пĕлместĕп-çке. Мĕн тăвас? Çăлтăрсем патне епле çитес?

Ман кĕсьере тем чакаланать. Мĕн-ши ку? Пĕчĕк çеç гном иккен. Савăнсах кайрăм, вăл мана пулăшатех! Гном пулăшма шантарчĕ, анчах та малтан тупмалли юмахсен тупсăмне пĕлме хушрĕ. Тупмалли юмахсене пурне те пĕлтĕм! (Эпĕ уроксенче тупмали юмахсене яланах тăрăшса вĕренетĕп-çке). Гном темскер мăкăртатрĕ çеç, ман алăсенче çунатсем ӳссе те ларчĕç, эпĕ çăлтăрсем патнелле вĕçе пуçларăм. Пĕр хитре, илемлĕ, пысăк çăлтăр патне вĕçсе çитрĕм, унран телей уççи тупса пама ыйтрăм.

Малалла

Каçарма çуккине — каçармаççĕ,

Каçару ыйтмаççĕ йăлăнса.

Каçарма çуккине — ăнланаççĕ,

Пурăнмаççĕ хăртса, хăратса.

Каçарма çуккине — каçармаççĕ,

Пăрăнаççĕ шăла çыртса.

Ăçта эсир, туссем, ăçта эсир,

Хăш çĕрсене çӳретĕр йĕрлесе?

Сире асаилетĕп каç та ир,

Ыйха татса уйлатăп çĕрлесем.

Уйламăттăм çĕрсем ыйăх татса,

Сăнăр-сăпатăрсем-çке ман умра.

Сире тек ыр сунса, пăшăлтатса

Сăввăрсене вулатăп ăшăмра.

Инкек кӳрсе çĕршывăмăр çине

Ак килчĕ Гитлер ирсĕрĕ — усал.

Хăвартăмăр юратнă ĕçсене,

Алла тытмашкăн тиврĕ хĕç-пăшал.

Килте — çырса пĕтмен сăввăмăрсем,

Халь урăх сăвă кирлĕ-мĕн пире.

Умсене выртрĕç вăрçă çулĕсем,

Вут-çулăм витĕр, вилĕм витĕрех.

Салантăмăр кашни хăй çулĕпе,

Хаяр çапăçусен çулăмĕнче

Чĕремĕрсем хытрĕç вут чулĕ пек,

Шурчĕç çӳçĕмĕрсем пуçсем çинче.

Çапăçусем хăрушă та хĕрӳ.

Анчах умра çиçсе, хĕвелленсе,

Ав, çĕкленет мухтавлă Çĕнтерӳ,

Пире хастарлăрах пулма чĕнсе.

Ак иртрĕç, иртрĕç çулăмри кунсем,

Тăшман пăчланĕ ирсĕр йăвинчех.

Эпир, Çĕнтерĕве кӳрекенсем,

Каллех тĕл пулăпăр Атăл çинче.

Малалла

Эй, турăçăм, эс, Ĕненӳ — Аслă Турă,

Сенкер ĕмĕтпе витĕнсе,

Миçе этеме çын эс турăн,

Тата миçене турăн тĕссĕр тетте,

Чее чĕлхӳпе илĕртсе.

Пин çыннăн, чăнах та пуль,

пин те пĕр турă.

Тĕнче еккипе килĕшсе,

Шуйттан чуринчен те, тен, эс турă турăн.

Ăна кĕтмелле, чĕнмелле мар тĕлте

Мăнаçлăн тăратăн кĕтсе.

Элек-и унта е эрех ятлă турă!

Пĕр пурнăç çавах пĕр тесе,

Чунран та вара чунсăр турăн:

Ем-ешĕл çĕрпе кăн-кăвак пĕлĕте

Хупласшăн хура тĕспеле.

«Эй, турăçăм, эс, Ĕненӳ — Аслă Турă,

Ярсам ман пата тĕрĕс пурнăç турри», —

Тесе эп кĕлтурăм. Кĕлтурăм...

Уйăх тулнă каç эп

Тунсăхлă, таса,

Улăх урлă каçăп

Кăмăл шыраса.

Кăчăр-кăчăр сас-и

Шурă юр юрри,

Паянах пулас-и

Ют телей вăрри.

Кулаканĕ — култăр,

Ятлакан, — ятла.

Унсăр-и-ха пултăр

Пурăнан ялта.

Çурхи уяв çывхарать. Мĕн парнелес-ши аннене? Шутларăм-шутларăм та асамлă чечек парнелес терĕм. Анчах та эпĕ мансах кайнă, хальхи вăхăтра чечексем çук. Çапах эпĕ вăрмана кайса килме шутларăм. Вăрманта шап-шурă юр выртать, анчах та пĕр вырăнта сип-симĕс курăк ешерет, кунтах шурă, хĕрлĕ, кăвак чечексем ӳсеççĕ. Хăшне татас-ши? Шутларăм-шутларăм та шуррине татрăм. Пăх та кур, эпĕ çурçĕрте тăратăп иккен. Питĕ сивĕ, шурă упана курах кайрăм. Хăрасса хăрарăм та, çапах та, «Тархасшăн калăр-ха мана, ăçта асамлă чечек çитĕнет?» Шурă упа ман çине тĕлĕнсе пăхрĕ те, «Асамлă чечексем çурçĕрте ӳсмеççĕ, — терĕ. — Вĕсем кăнтăр енче çитĕнеççĕ». «Унта епле çитмелле?» «Эсĕ тӳсме хатĕр-и?» «Хатĕр». Упа мана урипе çапрĕ те эпĕ вĕçсе кайрăм, кăнтăра çитсе ӳкрĕм. Тем тĕрлĕ чечек те ӳсет, хури те пур. Хура чечекне татса пăхас-ха терĕм. Татрăм. Чечек ăшĕнчен шуйттан сиксе тухрĕ, «Эпĕ сана çисе яратăп», — хĕп-хĕпĕрчĕк вăл. «Тăхта-ха, ан васка, эп сана тупмалли юмах калатăп, тупсăмне пĕлеймесен эсĕ мана асамлă чечек тупса паратăн, унăн пĕр чечекĕ хĕвел тухăç тĕслĕ, тепри — тӳпе тĕслĕ, виççĕмĕшĕ — хĕвел тĕслĕ. Чи юратнă, хĕвел сăнлă, вăл сана çуратнă, юратнă, мĕн вăл?» Шуйттан шутларĕ-шутларĕ, тупсăмне пĕлеймерĕ, таçта тарса çухалчĕ. Ман пата пĕр кайăк вĕçсе пычĕ те, «Вăл асамлă чечек ăçтине пĕлмест, эпĕ вара пĕлетĕп», — тесе хĕпĕртеттерчĕ. Кайăк мана пĕр çулпа илсе кайрĕ, чечек уçланкине илсе тухрĕ, çавсен хушшинче асамли те тупăнчĕ. Кĕçех киле çитрĕм, аннене саламларăм. Вăл хĕпĕртерĕ, «Сана питĕ юрататăп!» — терĕ.