Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пурăннă тет пĕр сарă упа. Вăл питĕ вĕçме юратнă. Унăн виçĕ çура пулнă. Вĕсене вăл кашни кун вĕçме, пулă тытма, апат пĕçерме вĕрентнĕ. Мана вĕсем патĕнче хăнара питĕ килĕшрĕ. Пĕррехинче упа мана хăйĕн пысăк çунаттисем çине лартса Уйăх çине экскурсине илсе кайрĕ. Эпир пынă чухне Уйăх килте çукчĕ. Вăл киличчен эпир çăлтăрсем çине пăхрăмăр. Çăлтăрсем куçа çиекен тĕрлĕ тĕссемпе йăлтăртатаççĕ: сарă, шурă, кăвак, хĕрлĕ, симĕс. Пĕчĕкрех çăлтăрсемпе эпир тытмалла вылярăмăр. Кĕтмен çĕртен тĕттĕм пулса ларчĕ. Нумаях та вăхăт иртмерĕ, пĕр пайăрка çутă курăнса кайрĕ.

Уйăх таврăнчĕ. Лайăхрах сăнаса пăхрăмăр та, пирĕн Уйăх сыр татăкне аса илтерет. Сыр пекех сарă, çаврака, шăтăклă-шăтăклă. Тутанса пăхма шутларăмăр. Сисмен çĕртен çур уйăха çисе те ятăмăр. Тутлă сырпа хăналанăшăн Уйăха тав турăмăр та килелле вĕçсе кайрăмăр. Уйăхпа туслашнишĕн питĕ хĕпĕртерĕмĕр. Час-часах Уйăх çине хăнана çӳреме пуçларăмăр. Упа çӳрисем вĕçме вĕренсессĕн вĕсене те пĕрле илсе çӳрерĕмĕр. Сыр татăкĕ пурне те питĕ килăшрĕ. Çавăншăн пирĕн Уйăх хăш чухне тулли-çаврака, хăш чухне-çурри анчах, тепĕр чухне пачах та çук.

Пурăнсан-пурăнсан, çавра уйăх тухсан,

Тĕлĕкре тĕл пулатăп санпа;

Çĕнĕрен вут-кăвар хăпарать ăшăмран,

Минтере йĕпететĕп тарпа.

Татах çĕр варринче вăратаççĕ мана

Пулса-иртнĕ хĕрӳллĕ кунсем;

Ĕлĕкхи туйăмсем çунтараççĕ чуна,

Кăмăла пăтратаççĕ вĕсем.

Тахçанхи уйрăлу, калаçу самантсем

Çĕкленеççĕ каллех асăмран;

Ирхине пуличчен эп шырап сăмахсем —

Каçару ыйтайманччĕ санран.

Çынна кĕртсе çук çылăха

Явап тыттарасси,

Хапсăнасси ют пурлăха —

Хальхи самант сасси.

Мĕн ачаран карса çăвар

Çын вăрçăнма пĕлет.

Атя-ха, тусăм, шăпланар,

Ватти сăмах илет.

«Кам алăпа сулкаласа

Вĕреннĕ çĕнтерме,

Ăна хăй пек хуравласа

Ан тăрăш витерме.

Кам чĕлхине чара пĕлмест —

Иртмен упăтерен.

Ăна шăпа телей кӳмест:

Хăтармĕ инкекрен.

Кам та пулин чипер сăнран

Курсассăн уссине,

Ăна, юлташăм, ан ăмсан,

Ан тăк пуш куççульне.

Хитре сăн-пит паян — кăвар,

Ыран вăл — кĕл кăна.

Юратупа çеç пурăнар

Мала хурса чуна.

Черкке пама манса кайсан

Сана уяв хуçи,

Эс кун пирки ан хаярлан —

Пыл мар эрех йӳççи.

Ан ман ват çын систернине,

Куçар йăхран-йăха:

Ăшна ярса черккерине

Ан тух эс ухмаха.

Ĕçри юлташ çӳлти шая

Сан шутупа кайсан,

Санах кайран хурсан кая,

Курсан паллаймасан,

Эс сур кăна çак çын енне,

Малалла

Балти тинĕсĕнче икĕ тĕлĕнмелле шапа пурăннă. Вĕсем питĕ туслă пулнă, пĕрле чей ĕçнĕ, кушак тусĕ патне хăнана çӳренĕ. Юлташсем тĕрлĕ опытсем тума юратнă, лили шăршиллĕ чаплă духи шухăшласа кăларнă.

Кăçал виçĕ тус çичĕ çул тултарнă, пĕрремĕш класа кайнă.

Пĕррехинче шкултан килнĕ чух пурин те шыв ĕçес килнĕ. Сасартăк кушак кăшкăрса янă:

— Пăхăр-ха, кактус, анчах вăл йĕпсĕр.

Пурте кактус патне чупса пынă, тутанса пăхнă, шыв ĕçес килни иртсе кайнă. Тĕлĕнмелле кактус, банан, арбуз, дыня тути каланă.

Икĕ шапа кактуса киле илсе кайса лартма шутланă. Кушак каланă:

— Туссем, эпир ăна мĕнле кăларатпăр, вăл питĕ пысăк.

Çак вăхăтра тинĕс чечекĕ каланă:

— Кĕркунне эсир вăррине акăр, çулла вара сирĕн те пысăк тата йĕпсĕр кактус пулать.

Тинĕс тĕпĕнче часах çулла пуçланнă. Акнă кактус питĕ хăвăрт çитĕннĕ, чечеке ларнă, илемĕпе савăнтарнă, юратнă çимĕç пулса тăнă.

Кӳршĕре пурăнакан пулăсем те кун пек чечек лартма шутланă. Тинĕс кушакĕ кактуса мĕнле ӳстермеллине каласа панă.

Часах тинĕс тĕпĕнче малтанхинчен те илемлĕрех пулса кайнă, пур çĕрте те чечексем ешернĕ, чĕр чунсем лайăхрах пурăнма пуçланă, никам та чирлемен. Кактуссем пурне те çĕнĕ вăй панă.

Тĕнче тавра янраç халь шавлă

Пин-пин чăваш сăмахĕсем.

«Тав», «сав», «салам» — сасси янташăн,

«Тав», «сав», «шолом», «çăл» — тет еврей.

«Ӳнер», «хисеп», «сăра», «пар», «супăнь» —

Çак сăмахсем перс чĕлхинчен.

«Иртыш-шарлав» — иртет шыв (юхăм) —

Ăнлав-сăмах китаецсен.

Каçхи пике — Каспи — пур тинĕс.

Казбек — пит тĕттĕм ту. Каç пек.

Пур шыв Самар. Ӳсет хулийĕ.

Саратов — Сарă ту — чăн пек.

Ют çĕрсенче чăваш ят панă

Япалине ĕмĕрлĕхе.

Çав ятсене ялан чыслаççĕ,

Усă курса, тĕп халăхсем.

Ӳкерчĕкле çыру чăвашăн

Çухалнă темшĕн пурнăçра.

Ӳкерчĕксем туса çыраççĕ

Паян та кӳршĕ Китайра.

Букварь сăпки чăвашăн — Чĕмпĕр.

Çырулăха чĕртме кунта

Çуралнă Яковлевăн ĕмĕт,

Чăваш шкулне тертпе уçсан.

Нумай ача килсе вĕреннĕ

Пурнăçлама çак ăслăха.

Пуçарăва пурте ĕненнĕ

(Сарса яма çырулăха).

Патша тарçи Илья Ульянов

Пĕлӳ сарать чăваш енче

Малалла

Тинĕс… Кунта чи илемлĕ фантази, кунта ырă та ĕçчен пулăсем, илемлĕ те сăпайлă шыв пикисем пурăнаççĕ. Кунта заводсем, машинăсем, хĕç-пăшал çук. Хаваслă пурнăç, илемлĕ тĕнче — кун пекки нихăш юмахра та, кĕнекере те çук. Кунта халь усал вăйсем çук, вĕсене тахçанах пĕтернĕ, аçтахасене çапса аркатнă.

Ĕлĕк-авал вара ылтăн пулăсем çине хаяр аçтахасем тапăннă, тинĕс хуçисем пулма, пулăсене чурасем тума шутланă. Çапăçу виçĕ кун та виçĕ каç пынă. Эпĕ çеç халь кун çинчен пĕлетĕп. Пулăсене çынсем пулăшма шутланă. Пĕрлĕхре — вăй. Çапăçăва тухиччен ырă çар тупа тунă: «Кам пирĕн çине тапăнать, çав пирĕн тăшман. Тăван тинĕсе хӳтĕлеме пурте кар тăрар!». Вăйлă çапăçу пулнă, хĕç сасси пин çухрăмран илтĕнсе тăнă. Аçтахасем юлашкинчен хăраса тарнă. Ырă вăй çĕнтернĕ.

Тинĕсре лайăх чĕрчунсем çеç пурăнма пуçланă, пурте савăннă.

Унтанпа икĕ пин çул ытла иртнĕ. Çынсемпе пулăсем пĕр ушкăна чăмăртаннă, «Çут çанталăк тусĕсем» пĕрлешӳ йĕркеленĕ.

Тинĕсри пурнăç чечекленсе пынă. Шкулта пĕр-пĕринпе килĕштерсе пурăнма, ырă ĕçсем тума, тăван тавралăха юратма, тăшманран хӳтĕлеме вĕрентнĕ.

Çапла пулнă.

Пахчара ӳсет чечек,

Илемĕпе мухтанать.

Чăн-чăн патша майри пек

Хăйне ялан тыткалать.

Ытти чечек-курăксем

Уншăн тĕссĕр пикесем.

Вĕсене вăл юратмасть,

Пуçне каçăртса ларать.

Анчах чечек ăнланмасть

Хăй ĕмĕрĕ кĕскине.

Вăл улăштараймасть

Çут çанталăк йĕркине.

Акă çитĕ кĕркунне,

Саралĕç ак çулçисем.

Сивĕ тытĕ чечекне,

Сӳнсе ларĕ ун илем.

Авланать çывăх тусăм паян,

Туй юрри янăрать ян та ян

Шур пбркенчĕклĕ хĕр çумĕнче тус тăрать.

Çамрăк мăшăр телейлĕ, туй ачи савăнать.

Ашшĕ-амăш ыр пурнăç пиллет.

Çемьере юрату пултăр тет,

Тус-тăван таса сывлăх, пуянлăх сунать,

Чечексем, парнесем çĕн çемье йышăнать.

Кăшкăрать халăх "йуçĕ" тесе,

Хĕр качча чуп тăвать киленсе.

Юрату ташшине çамрăк мăшăр ташлать.

Ик чĕре пĕрлешсе хĕм сапса ялтăрать.

Туй кĕрлет çĕр çинче, тӳпере,

Çунатне вĕл! сулса вăл вĕçет!

Саламлать туйри халăх сире,

Пурнăçра ырлăх-сывлăх пиллет.

* * *

Çу пек сан çумăнта эп ирĕлетĕп.

Çунат сарса çӳл тӳпене вĕçетĕп,

Самант мĕнне сан çумăнта манатăп,

Çунан вута пĕр хăрами утатăп.

Куçун тинĕсĕнче путса вилетĕп,

Чĕрӳн тинĕсĕнче, савни, ишетĕп.

Куçун харшин вылянăвне туятăп,

Чĕрӳн асамлăхне пĕлсе пуятăп.

Сисетĕп эп, сисетĕп эп, сисетĕп,

Сана та, чун савни, эп килĕшетĕп.

Малалла

Нумай çул каялла пирĕн çĕр çинче Барбос ятлă йытă, Матрос кушак, Дуся шăши тата Люся канарейка пурăннă. Кашни каçах вĕсем Матрос пурăнакан çурт тăрри çинчен тӳпери уйăхпа тата çăлтăрсемпе киленме юратнă. Пĕррехинче Барбос космос çинчен калаçу пуçларĕ:

— Пăхăр-ха тӳпенелле! Мĕнлерех илемлĕ вăл! Ытти планетăсем çинче кам та пулин пурăнать-ши?

— Чăнах та, урăх планетăсем çинче пурнăç пур-ши? — калаçăва малалла тăсрĕ Дуся.

Сĕм çĕрлечченех ларчĕç юлташсем çурт тăрринче. Ир пуласпа çеç туссем килĕсене саланчĕç.

Тепĕр кунне Барбос Матрос кушака пысăк овчарка хăваланине асăрхарĕ. Кĕçех Барбос йытă кушака инкекрен çăлма васкарĕ. Шăшипе канарейка та айккинче юлмарĕç. Овчаркăран хăтăлас тесе вĕсем пĕр шăтăка сикрĕç. Пысăк йытă шăтăк йĕри-тавралла унталла-кунталла вĕрсе чупкаларĕ, анчах тем шиклентерчĕ ăна. Кăшт вăхăт иртсен шăтăк тем тĕрлĕ лампочкăсен çутипе çуталса кайрĕ. Кĕçех такамăн сасси илтĕнсе кайрĕ:

— Ракета уйăх çине вĕçсе каясси вунă çеккунт юлчĕ.

Юлташсем ним ăнланмасăр пĕр-пĕрин çине пăхса илчĕç, анчах та кĕçех пурте ăнланса илчĕç. Вĕсем шăтăка сикмен иккен, ку вăл ракета пулнă.

Малалла

Таса çынна тур папай

Сахал парать кунта пай;

Ку тĕнчере çук та ун

Çутă кунпа çут мăнкун.

Курсан курать леш çĕрте

Таса çын перекете.

Кунта аван кунсене

Парать усаллисене.

Вĕсем кунта савăнаç,

Кашни кунах ыр кураç.

Эпир хамăр ĕмĕре,

Рестанцă пек, тĕрмере

Ирттертĕмĕр тертленсе, —

Вилер хуть ĕмĕтленсе.