Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Лутраях-та шĕшкĕ сарă мăйăр, —

Авса татаймасăр каç турăм;

Çак тăвансем патне, ай, килсессĕн,

Тухса каяймасăр каç турăм.

Тăванăм, тăванăм, мĕн тăвар? —

Мăйăр катса тĕш тăвар;

Тăванăм, тăванăм, мĕн тăвар? —

Ыталанса чуп тăвар. (Халăх юрри)

Çак юрра асăнсассăнах мана мăйăр татни аса килсе каять, ыт-тĕкел те çавах.

Кăçалхи пек кĕр йĕпе пулнăччĕ.

Кăçалхи пек мăйăр та нумай пулнăччĕ.

Шĕшкĕ тĕмĕнче мăйăр шап-шурă хăмла пек. Нумай пулать ĕнтĕ вăл, вăтăр çул ытла. Аннепе иксĕмĕр çур тыррине çынсенчен малтанрах вырса пĕтертĕмĕр те мăйăр татма пуçларăмăр.

Атте ыраш акатчĕ.

Эпир аннепе мăйăр татма каяттăмăр.

Пирĕн вăрман хамăр йĕтем (анкарти) хыçĕнчех, ялтан тухсан ана тăршшĕ анчах каймалла.

Хама пĕчĕк чух туртса çӳренĕ ача урапипе мăйăра кипкепе киле турттараттăмăр. Аннепе иксĕмĕр виç-тăват кунта пĕр пӳлме мăйăр татса тултараттăмăр. Мăйăрĕ сап-сарă, хăй тĕллĕнех шĕкĕлченет. Катса çиен те тĕшши тутлăччĕ, сарă çу пек. Кăçалхи мăйăр ун чухнехи пек тулăхлă пулмарĕ. Çынсем те, тăраниччен татса, мăйăра сая яраççĕ.

Малалла

Камантай¹ ăстаçă пулнă,

Кайăрпа² вăл килĕ тунă,

Çар çынни валли кăрал³,

Çĕр çынни валли — калак.

Хăй тата вăл пулнă каçмăк⁴,

Калама та çук капар⁵ :

Çинĕ ирсерен кăварчă⁶,

Çĕр улми яшки каçпа.

Камăр⁷ сăрт çине çӳренĕ

Кăрпăк⁸ кăпăшка чухне,

Каптăкскер⁹ куллен йĕрленĕ

Кахăрпа¹⁰ пăчăрсене.

Каскăн касмăка¹¹ хăратнă

Какăр çăварне хыпса,

(Кавалне¹² килте хăварнă

Йывăр çӳреме йăтса).

Пурнăçĕ каптак¹³ пулсан та

Хапаран¹⁴ тухса кайман,

Ăнсăртран куян тытсассăн

Нихăçан та каппайман.

Пит те уçă çурхи кунĕ.

Тĕнче тумĕ симĕс.

Урам тăрăх халăх хумĕ...

Тинĕс, тейĕн, тинĕс.

Ĕмĕрте кун пек пулманччĕ,

Лăпкă пулнă ялĕ.

Вăл паян çилпе хумханчĕ,

Çиçрĕ ун вăй-халĕ.

Параппан сасси ян кайрĕ,

Ун сасси пит уçă.

Ват йăмра савса пуç тайрĕ:

— Атя, — терĕм, — тусам.

Ват йăмран кунçулĕ иртнĕ,

Пирĕнпе пымарĕ.

Йăшнă вăл, ватти ун çитнĕ:

Çĕрнĕ ун тымарĕ.

Хум шавлать, шавлатăп эпĕ.

Хумăн шавĕ — юрă.

— Çĕнĕ ял сыв пултăр! — тетĕп.

Пурнăç пултăр ырă.

Хăш енчен килет ăш çилĕ?

Ма килмен вăл ĕлĕк?

Е паян эпир çĕн пиллĕ?

Е ку савăк телĕк?

Тĕлĕк мар, куçпах куратпăр:

Харăс-харăс утăн.

Юрăпа яла çуратпăр.

Ял хушши çап-çутă.

Вĕлкĕшет çилпе ялавĕ

Пур çĕрте те хĕрлĕн.

Паян ирĕк ĕç уявĕ.

Уяв пултăр вирлĕ.

Сар хĕвел кулать пит ăшшăн,

Кулли унăн савăк.

Чĕремре паян ман — яшăн —

Малалла

Ма пуç усрăн эс паян?

Ма апла? Мĕн пулчĕ?

Е манах та пуç таян?

Туту йӳççĕн кулчĕ.

Мана пуç нихçан ан тай.

Вăл ытла та уссăр.

Эс мана манса ан кай:

Усрарăн пĕр пуссăр.

Пилĕк çул вĕт, пилĕк çул

Сан патра тар юхрĕ.

Чĕрене хыт касрĕ чул,

Çамрăк халăм хухрĕ.

Ултава эп курнă-çке

Пĕрре мар, тен, пин те.

Ман ĕçпе эс пуйнă-çке.

Халь мана мĕн тивĕ?

Пăх, хĕр пек çӳлте кулать

Сар хĕвел йăвашшăн.

Ун çути пӳрте тулать,

Вăл мана лăпкасшăн.

Пунетей пек пултăр-ха

Паянхи кунра вăл.

Хуçаран кăшт култар-ха:

«Кирлĕ, тетĕр, çавă.»

Пилĕк çулшăн ĕç укçи

Эп санран ыйтатăп.

Халь пĕрлешнĕ пур çук çын.

Эп унта каятăп.

Ушкăнтан эс пит хăран.

Хăрама та кирлĕ.

Ну, кала-ха, мĕн тăран?

Е сăмах ман вирлĕ?

Чăн сăмах хаяр чăнах.

Кăмăла хуçтарĕ.

Мана тивĕç укçана

Пилĕк çулшăн пар эс.

Малалла

Тăсса ятăм купăса.

Янратас килет такмак.

Тăрăшар сукмак туса

Аслă çул çине тухма.

Лар, савниçĕм, çумма лар.

Сассу уçă — юрра яр.

Юрри кайтăр инçенех

Хамăр пурнăç çинченех.

Итлĕр халĕ яшшисем,

Тăна кĕрĕр ваттисем:

Парăр ал çĕн пурнăçа.

Иртсе кайĕ пур нуша.

Ĕлĕк илĕртнĕ эрех,

Куллен ĕмнĕ укçана.

Вăл кӳрет инкек пире,

Хăвалар-и çавана.

Халь телейлĕ эпĕр те.

Ӳсĕм пур ял-хулара.

Савăн, тусăм, хĕпĕрте:

Трактор чупĕ уй тавра.

Краççын çути тĕп пулĕ,

Электрицă çутăлĕ.

Хресченсен те кунçулĕ

Малтан мала утăмлĕ.

Йăран çинчи купăсти

Ӳсет лайăх шăварсан.

Пурнаç пирĕн, çĕр ăстин

Ăнĕ, çĕн çулпа кайсан.

Колхоза сивленине,

Аслă тесе калас çук.

Кайран хыçĕç ĕнсине

Эпĕр савăнăç курнă чух.

«Эпир кăнтăрла та суккăр». (Авт.)

Пахча енчи пӳрт çумĕнче, пӳрте перĕнсех, çамрăк хурăн ӳсет. Унран тăватă-пилĕк утăм айккинче, пахча варринерех, тата тепĕр хурăн. Йăрăс пӳллĕ, çав çулсенчех. Çĕр çинчи ьпти хурăнсенчен нимĕнпе те уйрăлса тăмаççĕ вĕсем. Ыттисем пекех шурă вулăллă. Вуллисем çинче хура паллăсем. Çумăр чух çулçисемпе çăтăлтатса лараççĕ. Çил чухне вара кашлаççĕ.

Çук иккен, çил чухне çак икĕ хурăн кашлаççĕ кăна мар. Вĕсемшĕн çил — юрату, пурăнăç. Çил пахча енчен пӳрт еннелле вернĕ чух, пӳрт çумĕнчи хурăн авăнаймасть. Ытти енчен хăть те ăçтан вĕртĕр, вăл авăнма пултарать. Çил пахча енчен пулсан авăнмасть. Ма тесен ăна пӳрт хӳтĕлет. Çапах та çил пахча енчен вĕрнине кăмăллать шурă хурăн. Ун пек чух вăл вуллине пӳрт çумне сĕвĕнтерсе тăрать. Тăрать вара такама кĕтнĕ пек тураттисемпе хăлаçланса. Тен, чăнах та кĕтет? Çапла, кĕтет! Çил пахча енчен вĕрнĕ чух, вăл савнă тусне кĕтет. Тепĕр хурăнĕ вара, ирĕкри, çил ăçталла çавăнталла сулăнать. Ăна нимĕн те кансĕрлемест. Ирĕкре ӳсет пулсан та, пурпĕрех çак хурăнăн пĕр еннелле кăна авăнас килет — пӳрт еннелле. Ма тесен, ун пек кун мĕн пĕчĕкрен пĕрле ӳссе çитĕннĕ савнийĕ патне авăнса çитме пулать-çке. Енчен те çил урăх енчен пулсан, иккĕшĕ те пĕр майлă авăннăран вĕсем тĕл пулаймаççĕ. Тунсăхлăн пĕрне-пĕри сăнама пултараççĕ кăна. Кĕтет вара ирĕкри хурăн ирĕн-каçăн пĕр кас çил те пулин килсе ăна çурт çумĕнчи тусĕ еннелле вĕрсе тайăлтарасса. Паян ак, вĕсен кĕтнĕ кунĕ. Çил пахча енчен!

Малалла

Хăйăра кукалет ырă ут,

Куçĕнче ун вылять чĕрĕ вут.

Ак утлантăм, вĕçтертĕм инçе

Кĕмĕл уйăх шупка çутинче.

Чул çинче хĕм кăларчĕ такан.

Амсанса пăхса юлчĕ такам.

Малалла вирхĕнет çилçунат,

Хăлхара шăхăрса çил çунать!

Аякра пурăнан тăвансем,

Таравăтлă кĕтсе илĕрсем!

Кирлĕ мар йӳç эрех, пыл-сăра,

Мĕн çитейĕ ыр кăмăлăра?

Епренчĕк¹⁵ çук тăк питĕнче

Ерçӳллĕ, евеклĕ¹⁶ кашни...

Телей тени вăл çĕр çинче

Вăй-халлă, сывлăхлă пулни.

Елпĕн¹⁷ ача вăл елпешке¹⁸,

Çунатсăр енлĕх¹⁹ кайăк пек,

Ачу сан еркĕн? Ан тирке,

Ĕçтер, çитер мĕн пуррине.

Ан епсĕрлен ытахальтен,

Ачу кăшт елпĕн пулнăран,

Этем пулса вăл çитĕнсен

Хăвна тăрантĕ ватăлсан.

— Иксĕлми, — тет, — ман вăй-хал, —

Какăрса илсе кахал,

Çавнашкал çав, çавнашкал

Сурăх евĕрлĕ вашкал,

Выçтаха²⁰ эс ан вырхан²¹,

Хирĕç тăрасран сыхлан

Вак-тĕвекшĕн вĕчĕхсен,

Вăйăн-шайăн²² ĕçлесен,

Типĕ сурчăк сурăн та

Выçă-тутă пурăнăн,

Катемпи пек курăнăн.

Вăрттăн-хăрттăн савăшни —

Вăрă-хураха тухни,

Вăрçă-хăрçă çемьере —

Кашниех каять чире.

Вĕлтĕр-вĕлтĕр вĕлтĕрен

Вăштăр-вăштăр çил вĕрсен,

Вĕтелет кĕтмен çĕртен.

Асăрхан çав, хӳтĕлен.

Алтăк-кăлтăк²³ урамра

Алчă-мăлчă²⁴ яланах,

Явăнать анра-сухра²⁵,

Акăш-макăш савăнать.

Куçĕсем армак-чармак,

Тумĕ те авкум-шавкум²⁶,

Анăш-тăнăша²⁷ чарма,

Эх, никам та çук çав, çук.

Пуçĕнче — арпа-тĕрпе,

Ариш-пирĕш уткалать.

Иртĕхсе асса-тĕссе

Аскăн-тĕскĕн²⁸ пурăнать.

Самани асар-писер,

Ампăс-тăмпăс²⁹ та тискер,

Юп курас тесен чипер

Пурнăçа пĕлсе тинкер.