Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Эп пурнатăп Чăвашра

Елчĕк енри тăрăхра.

Питĕ хитре пирĕн ял,

Таврара çук кун пек ял.

Савнă ялăм мăнаçлăн

Аякранах курăнать.

Кермен пекех çурчĕсем

Ял хăватне кăтартаç.

Арланкасси, савнă ял,

Сан историйӳ пуян,

Халапусем пит нумай

Тĕпчеме пире хушаç.

Тахçан авал Кушкăсем

Килсе курнă тет кунта.

Килĕшнĕ-тĕр пулмалла,

Ял пуçланнă малалла.

Аталаннă, çурт хăпартнă,

Çĕр ĕçленĕ, выльăх пăхнă.

Йăха тăснă, йывăç лартнă,

Ватăсене хисеп тунă.

Ял халăхĕ аптрамасть,

Пуçа усмасть, парăнмасть,

Йăла-йĕркесе тытса

Пурнăçа пырать тăсса.

Кайăк юрлать кунĕпе

Хĕвел пăхать ăшшипе

Ача-пăча вăй вылять,

Çитĕннийĕ ĕç тăвать.

Ял-йышсем, тăвансем,

Пĕр-пĕрне пулăшса

Пурăнасчĕ çапла

Савăнса, ыр курса.

Халапĕ

1) Ялта çӳрекен халап тăрăх ял ячĕ «арлан» сăмахран пулса кайнă теççĕ. XVII ĕмĕрте кӳршĕ ялти Кушкă ялĕнчен куçса килсе ларнă çынсенчен пулса кайнă иккен.

Малалла

Пурте елкăна хатĕрленчĕç. Мишшапа пĕрле вĕренекенсем ăна ирттерме каçалапа пуçтарăнчĕç. Савăнмалли чылай тупăнчĕ. Ачасем хăйсем çырнă сăвăсене вуларĕç, кĕске юмахсемпе юптарусем каларĕç, паллах, ташламасăр та пулмарĕ. Класс «надзирателĕ» Бакуловский те ташласа кăтартрĕ. Ире хирĕç тин вĕренекенсем килĕсемпе хăйсем вырнаçнă хваттерсене саланма хатĕрленчĕç.

Бакуловский тухса кайма ĕлкĕрчĕ çеç — инкек сиксе тухрĕ. Ачасен ăшă тумтирĕсене (вĕсене урăх вырăна çакса хунăччĕ) такам ухтарнă иккен. Матвей Гореловăнне вара пур-çук укçине (темшĕн çумне илмен ĕнтĕ ăна?) сăптăрса кайнă. Ашшĕ ăна ывăлне килне таврăнна чух çул укçи тӳлеме парса янăччĕ. Ялĕ вара Çĕрпӳ районĕнче. Пĕр-пĕр ырă ямшăк лартса каясса шаннăччĕ Матви, халĕ таçта кайса кĕмелле ĕнтĕ апăршан?

Матви ĕсĕкле-ĕсĕкле каласа пачĕ Мишшана хăйĕн хуйхи пирки.

— Арçын вĕт эсĕ, лăплан, — чарчĕ Мишша. Пурне те мĕн пулса иртнине пĕлтерчĕ.

Килĕсене пуçтарăннă ачасем кĕпĕр пуçтарăнчĕç: пулăшмаллах тусне.

— Виçшер пус пухас, — сĕнчĕ пĕчĕк Коля.

— Виçшер пус мĕскер вăл? — тупăнчĕç хирĕçлекенсем. Çитменнине, пур-çук укçине тӳрех тăсса пама та кашниех пултараймарĕ.

Малалла

Ывăлне çара ăсатнă чух

Кӳршĕ арăмсем çине-çинех:

«Таврăнĕ, таврăнĕ, ан хуйхăр», — теейрĕç

Йăпатса амăшне.

Сар хĕрне качча ăсатнă чух

Çав арăмсемех çине-çинех:

«Таврăнĕ, таврăнĕ, ан хуйхăр», — теейрĕç

Йăпатса амăшне.

Виççĕн лавкка патĕнче

Эрех лĕрккеç ир çинче.

Пăх та кур — милиционер

Тăрать вĕсен умĕнче:

— Эй, кунта юрамасть!

Килне таврăнсан, килне таврăнсан...

Хутлă-хутлă сăмахпа

Услап юрлать çухăрса.

Пăх та кур — милиционер

Чупрĕ çитрĕ васкаса:

— Эй, кунта юрамасть!

Килне таврăнсан, килне таврăнсан...

Намăс-симĕссĕр тӳрккес

Хĕнет-çапать арăмне.

Пăх та кур — милиционер

Çитрĕ тăчĕ ун умне:

— Эй, кунта юрамасть!

Килне таврăнсан, килне таврăнсан...

Илем кунĕ. Çуркунне вăрăма тăсăлнă пирки кăçал тырă час пиçсе çитеймерĕ. Ял халăхĕ вырмана тухма хатĕрленет.

— Тырри кăçал ăнса пулчĕ, пăр тавраш çапмарĕ. Турă чипер çанталăк парсан лайăхах кĕртĕпĕр-ха, — теççĕ ялти ватă çынсем.

Тепĕр кун пĕтĕм халăх, ватти-вĕтти, уя тухрĕ.

Кăнтăр вăхăчĕ. Ял енчен староста килни курăнчĕ. Вăл хăйĕн ани çинче кăшт чарăнса тăчĕ. Çав тери усал хыпар илсе килчĕ, ял çыннисене Германи вăрçă пуçлани çинчен пĕлтерсе тухрĕ. Хаваспа ĕçлекен çынсен кăмăлĕсем шартах хуçăлчĕç. Çурла уйăхĕнче вăй-питти арçынсене çара илсе тухса кайрĕç. Яла ват стариксемпе ача-пăча çеç юлчĕç. Хуçалăха тытса пырас пĕтĕм йывăрлăх хĕрарăмсем çине тиенчĕ. Укахви виçĕ çул арçынсăр пурăнса мĕнпур ĕçе хăй тума вĕренсе çитрĕ-ха ĕнтĕ.

Вулăс кантурĕнчен кайнă хыççăн Кузьмин вăхăта килтех ĕçлесе ирттерчĕ. Халĕ Мишша, Кури, Петĕр ирех каçалăк умне тăрса тырă выраççĕ. Анчах аслин пуçĕнчен вĕренме каяс шухăш пĕртте тухмасть. Вĕренме кĕме çăмăл маррине пĕлет-ха. Апат вăхăтĕнче Мишша амăшĕ çумнех пырса ларчĕ. Укахви питĕ сисĕмлĕ: ку ахальтен мар. Пăртак тăрсан аслă ывăлĕ сăмах тапратрĕ.

Малалла

Никам та ним те каламарĕ.

Кайрĕ.

Калас сăмах ăшран тухмарĕ.

Кайрĕ.

Пĕрре те çаврăнса пăхмарĕ.

Кайрĕ.

Тата...

Кĕвĕ янăрарĕ.

Тĕнче пек тарăн,

Тĕнче пек аслă

Кĕвĕ янăрарĕ.

Пĕр ун ятне,

Пĕр ун сăнне,

Пĕр ун сасне çеç

Хуплаймарĕ.

Кĕвĕ янăрарĕ...

Кайрĕ...

Хивре çанталăк чăркăшать тулта:

те юр çăвать, те çумăр ислетет?

Ятна пăшăлтатса калать тута:

— Аш кăмăл куркине тултар-ха, — тет.

Шăпаçăм çеç калама çук чее —

улăштарать çанталăкне пĕрмай.

Тарасапа виçеймĕн телее —

çапах пур унăн виçинче ман пай.

Çунатлă шанчăк систерет ырра,

кунçулăн уйĕнче ăмăртмалла

санпа выратпăр хамăрăн тырра —

пăхатпăр çамрăк сăн-питпе мала.

Çак пĕрлĕхре çуралнă юрату

Санпа-манпа мĕн виличчен тату.

Уй-хирте — çилсен ташши...

Сăрт çинче — çилсен ташши...

Хулан çут урамĕнче те —

Çил ташши...

Шыв çинче те, тӳпере те,

Сан хăлхун алки çинче те,

Тĕм-хура çӳçӳ çинче те —

Çил ташши, çил ташши, çил ташши

çавраçиллĕ çил ташши!..

Кам калать-ши кĕввине —

чăрсăр ташă кĕввине?

Вăйăçи ытла маттур —

камăн-ши гитара пур?

Сĕртĕнет хĕлĕхсене

питĕ ерипен

е пусать чĕлĕхсене

ерипен.

Сĕртĕнет хĕлĕхсене

питĕ васкаса

е пусать чĕлĕхсене

вăрăнса.

Кĕввине те çил калать,

çилсене вăл йыхăрать.

Тĕрлĕ тĕслĕ кĕвĕ майăн

вирхĕнсе

тухрĕç питĕ те нумаййăн

ташлама каçхи çилсем.

Ăшăнасшăн хăшĕсем —

аллисем лекеççĕ пăр пек.

Чуптăваççĕ хăшĕсем —

ыталаççĕ çепĕç хĕр пек.

Тăвăллăн янрать оркестр,

тĕлĕнтермĕшле оркестр,

халиччен курман оркестр —

чим, ăçтан-ши ку оркестр?

Пурте паллă — пурте çыннăн.

Çилсенчен çил хыврĕ юрă.

Курăнаççĕ пианинăн

шăлĕсем хура та шурă:

Малалла

Пĕр çуллахи шăрăх кун эпир юлташсемпе Тĕпсĕр кӳлле шыва кĕме кайнăччĕ.

Эх, хаваслă-çке çав кунсем! Вăхăчă те пи-итĕ хăвăрт иртсе каятчĕ. Шыва кĕрсе килнĕ май Вовăпа Саша шухăша кайрĕç. «Шутлăр-ха, ачасем, мĕншĕн çак кӳлле «Тĕпсĕр кӳлĕ» тесе ят панă-ши?» — терĕ Саша. Шутларĕç-шутларĕç, нихăшĕ те тупсăмне тупаймарăç.

Киле çитсессĕн эпĕ çак кӳлĕ çинчен пĕлес тесе аннерен тĕпчеме пуçларăм. Вăл мана кӳршере пурăнакан Лидия аппа патне кайса килме хушрĕ. Вăл ытларах пĕлĕ терĕ.

Пушă вăхăт тупса эпĕ кӳршĕри Лидия аппа патне васкарăм. Хапхаран кĕрсенех унăн кăмăллă та йăваш сассине илтрĕм. Вăл пĕчĕк чĕпсене апатлантарать иккен.

Сакăрвун çичĕ çулхи карчăк тееймĕн ăна. Кинемей мана тарават кĕтсе илчĕ. «Мĕн çăмăлпа чупатăн çак?» — пĕлес тесе ăшталанчĕ вăл. Эпĕ вара хам мĕншĕн килнине каларăм. Акă мĕн пĕлтерчĕ вăл манна Тĕпсĕр кӳлĕ çинчен.

«Ĕлĕкех çак кӳллĕн тĕпĕ питĕ тарăн пулнă. Çынсем кӳлĕ варрине кимĕпе кĕрсе вун икĕ лаша тилхипине умлă-хыçлă çыхса янă, анчах тĕпне çитереймен. Вăл çаврака та питĕ илемлĕ пулнă. Йĕри-тавра хăмăш ӳснĕ. Илемлĕ кайăксем, хур кăвакалсем, акăшсем анса йăва çавăрнă, чĕпĕ те кăларнă.

Малалла

Тĕтре витĕнсе тĕлĕрет мăн çаран,

Таçта, ав, сас пачĕ хурăкăш...

Чупман-им вара эп кунта çаруран,

Пулман-им телей уçă варкăш!..

Тĕнче тĕрлĕ тĕслĕ: кашнин чĕринче!

Хитре — илеме ĕненсессĕн,

Кашни чĕрĕлен чĕр хунав тĕлĕнче

Кăштах тĕлĕнме те пĕлсессĕн...

Илемшĕн кăна килменех çĕр çине,

Çапах та — илемлĕ пурнасчĕ.

Ырришĕн вара çакă ыр тĕнчене

Сăмах та пулин хăварасчĕ.