Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

«Юрату-и?!. Пĕлместĕп; пур-ши вăл, çук-ши? Хăш-пĕрисем çине тăрсах юрату çук тесе ĕнентерме тăрăшаççĕ, хам та çавсен шутне кĕретĕп пулас», — тетчĕ мĕн ватăличченех авланмасăр, ĕмĕрне пĕччен ирттернĕ Ухтеркке мучи. Теприсем вара... Сăмахран, лешкас ачи, Савали, пĕлтĕр авланнăскер, çакăнпа ниепле те килĕшесшĕн мар. Паллах, хальхи саманара, пурнăç кунран-кун лайăхланса пынă вăхăтра, йăла-йĕркисем те улшăнаççĕ: кивви вырăнне — çĕнни. Çапах, шел пулин те, хăшпĕр чухне кивĕ, юрăхсăра тухнă йăласене аса илекенсем те пулкалаççĕ-ха.

Иртнĕ çуркунне яла канма таврăнсан, хамăн ача чухнехи тусăма тĕл пултăм. Пуçланса кайрĕ хайхи калаçу, сăмах çăмхи сӳтĕлет те сӳтĕлет, вĕçĕ те çук. Чăнах, ара, шкул пĕтернĕренпе пуçласа тĕл пулатăп-çке-ха Саньккана. Ачалăхри кунсене тишкерсе тухнă хыççăн паянхи пурнăçа сӳтсе явма пуçларăмăр. Эпĕ тусăма хамăн савнă мăшăрăмпа пĕрлешнĕренпе пилĕк çул çитнине виçĕ уйăх каялла паллă туни, хам икĕ ача ашшĕ пулса тăни çинчен каласа тĕлĕнтертĕм. Вăл та мана хăйĕн пурнăçĕнчи çĕнĕлĕхсемпе паллаштарма пикенчĕ.

— Çапла, Микуль, авланасса эпĕ те авлантăм-ха, анчах вăл маншăн çăмăлах пулмарĕ, — терĕ Санькка, ĕнсине кăтăр-кăтăр хыçса.— Çавна пулах ĕнтĕ эпĕ вăтăр урлă каçсан кăна туй турăм. Унта та темĕскер курса тăраттăм пуль те-ха... Юрать-ха ачи мĕнтерех... Мĕн... Леш çухалса каякан йышшиех мар... Аптрамарĕ.

Малалла

Эс килтĕн, шуçăм пек, ирпе,

Ăса та туйăма вăратрăн,

Сар кайăк, шăпчăк юррипе

Чĕресене чĕртсе çутатрăн.

Ĕçлетпĕр — кур! Сан умăнта

Паян мăн Атăл пĕвеленчĕ.

Ĕçленĕ хушăрах кунта

Хастарлă юрă кĕвĕленчĕ.

Пурнатăн эс çав юрăра,

Пирĕнпеле ĕçе çӳретĕн,

Ялта е пысăк хулара —

Мĕнпур çĕрте чечекленетĕн!

Ирхине. Хĕвел тухасшăн...

Эп кĕретĕп пахчана.

Çамрăк çĕмĕрт шăппăн, ăшшăн

«Килсе кур», — тет пек мана.

Унăн тумĕ юр пек шурă,

Таврара сим пылтути.

Çĕмĕрт тăррине чуп турĕ

Йăлтăркка хĕвел çути.

Сисрĕ-шим таçтан шух çилĕ

Пахчана эп кĕнине? —

Те кулса вăл, те вăл çиллĕн

Сирчĕ çĕмĕрт çулçине —

Каччăпа хĕр тĕлĕреççĕ,

Ларнă вăрттăн сак çине...

Ай, мĕн-ма-ши, çĕмĕрт, эсĕ

Вăратмастăн вĕсене?

Умра — чечеклĕх. Çепĕç кăмăл.

Чун юрату ытамĕнче. Телейлĕ эпĕ.

Пурнăç çăмăл. Виçесĕр ырă çак тĕнче,

Эс — манăн, манăн, эпĕ — санăн,

Самантлăх мар, яланлăха...

Йăлтах асра. Ăçта çав шанăç?

Халь вăлччĕ, хăть самантлăха!..

Эс кайрăн. Тутăру сенкерĕ

Ал сулчĕ вăрахчен мана,

Куçран çĕтесчĕ пек — çĕтмерĕ:

Шăп тухăç илчĕ те ăна

Çĕклерĕ, сарчĕ ярр, хăварчĕ

Çут тӳпере яланлăхă.

Ачаш кăвак куçу кăварĕ

Ун айĕнчен тавралăха

Шĕл хĕм тăкать ирпе, каçпа та

Çанталăк янкăрах чухне.

Эп çавăнпа

Чунпа,

Аспа та

Пӳлесшĕн тĕксĕм вăй çулне.

Ан пулччăр тетĕп пач, пĕрре те

Тек кӳлешӳ пĕлĕчĕсем.

Кĕресчĕ ман санпах кĕре те,

Ан çĕттĕр тутăрун хĕлхем.

Вĕсемпе атте-анне çыхăну тытнă та, пирĕн те манмалла мар: кашни уяврах ĕçме-çиме чĕнетпĕр. Арăмĕ стакан тăррине кăна татса парать пулсан, упăшки икĕ çыншăн та ĕçет, лӳп çеç утса кайичченех сӳсленет. Ытти хăнасемпе пĕрле арăмĕ те юрлать, ташлать, упăшки кĕвĕ çеммипе ĕнĕрлесе ларать, хăй картне лартать, ун патне кăна хутлатăн. Тепре тула тухса пуç пурни пек «чикарккă» çавăрса мăкăрлантарать. «Картне лартсан», чи малтан тухса каяççĕ. Кашни çыннăнах çитменлĕх пур. Вăл паллă. Хама та час-часах тиркетĕп эпĕ: çапласкер те, капласкер текелетĕп: пур чухне те тивĕçлĕ пек тытма пĕлейместĕп, ухмахла тӳрĕ сăмахăмпа çынна кӳрентеретĕп. Çӳре итлесе, тăнла çынсем калаçнине, çавăнпа сана икĕ хăлха туса панă, чĕлхӳ пĕрре кăна. Кăшт хĕрсен, чĕлхем те йӳпленет пулас, салтăнать, сӳтĕлет...

Манăн пĕлĕшсем пăрçа пек хытă çынсем, арăмĕ упăшкинчен çĕр хут та ирттерет.

Вĕсем те хăнана чĕнеççĕ. Вĕреннĕ чухне, канма ярсан, кайкалаттăмăр, халь ĕçлеме тытăнсан, вăхăчĕ хĕсĕк, тепре чухне çурçĕрте çеç таврăнатăн та, ыран ирех ĕçе тухса утмалла. Тата чун туртсах каймастăн вĕсем патне.

Кăçалхи май уявĕнче канмалли кунсем виççĕн тан килчĕç. Пĕр кунĕ ĕçре иртрĕ те, канмалли тата икĕ кун. Пире пĕлĕшсем хăнана пырса чĕнчĕç. Тăтăшах кутăнлашни те ырă мар: кăнтăрла иртсенех каймалла. Лайăх-ха ку, кун çутипе киле таврăнăпăр. Çулĕ типсех çитмен, пӳрт умĕнчи пахчасем çумĕпе утмалла.

Малалла

Сан аллунти чипер туя

Кăшт таянсах шарт хуçăлсассăн,

Пăшăрханни те — пустуя,

Ан та сывла эс уншăн ассăн.

Вăл пуринчен çукки паха,

Чăтмасть пулсан пĕр йывăра та.

Малтан хуçăлмасан, вăл халь

Чăмтарнă пулĕччĕ шыва та.

Эп яшлăх илемне курман.

Аса илӳ питех ман çук.

Вунсаккăрти шăпасам ман

Пуçланчĕ вăрçă аснă чух.

Хаяр вут хыпрĕ уй-хире,

Хуласене те ялсене.

Парне — винтовкăччĕ пире,

Вунсаккăрти ачасене.

Кайма пулмарĕ çырлана,

Сасартăк тĕксĕмленчĕ кун.

Янратрĕ бомба таврана,

Çырмасенче юхтарчĕ юн.

Асра пĕтми йĕр юлчĕ ман:

Вунсаккăрти чĕре вăл — вут

Пуçне чăркать те бинтпалан

Вăрçа кĕрет çын тепĕр хут.

Шăвать вăл пăрлă тумхахпа,

Тăшман вутне пăхмасăрах.

Чупать вăл чуллă сукмакпа

Ӳке-ӳке, тăра-тăра.

Тăшман хăрушă та хаяр,

Çĕнтернĕскер Европăна.

Унла вăрçмашкăн çăмăл мар,

Çапах кĕтет «капут» ăна!

Вăрçă пĕтнĕ. Çуркунне.

Çут çанталăк ырă.

Укăлча хапхи умне

Шăтнă ешĕл тырă.

Симĕс тулă çил çинче

Калчине турарĕ.

Тухрĕç, ав, уй хапхинчен

Ачапа хĕрарăм.

Хирте ларчĕç кун каçа

Ачапа асламăш.

Пĕчĕк ывăл калаçать,

Чунне лăплантармăш:

— Ма килмест-ха вăрçăран

Халĕ те аттеçĕм?

— Аякран килет, çуран,

Çитĕ-ха, пепкеçĕм.

Кĕтрĕç талăк, иккĕ те,

Ĕнтĕ уйăх кĕтрĕç.

Салтака кĕте-кĕте

Аптраса та çитрĕç.

Ешĕл тулă хумханса

Тайăлчĕ вăш та вăш,

Ларчĕç вăхăта манса

Ачапа асламăш.

Салтаксем тăван ялне

Таврăнчĕç пĕрерĕн.

Асаннемĕр ывăлне

Кĕтсе илеймерĕ.

Ача ывăнчĕ куран,

Чăтаймарĕ урăх:

— Асанне, мĕскершĕн сан

Çӳç-пуçу шап-шурă?

— Аслаçу пуçне хурсан

Вăрçăра Мускавшăн,

Кайрĕç тăнлавсем шурса,

Хурлăх çитрĕ маншăн.

Аçу халăх вăрçине

Малалла

Çырман çыншăн ят нимĕне те пĕлтермест. Писательшĕн чăн асап: çырнинчен те асапрах. Хăçан ят илĕп.

Пĕр çул тухмасть вăл сан асунтан, икĕ çул... Иккĕленетĕн. Тĕрĕслетĕн. Унтан мансах каятăн. Кивелнĕ япалана манса кайнă пек.

Малтанах, ку ярăмран, «Шĕшкĕ çаппи» çуралнăччĕ. Хамăн айван пуçăмпа, чăвашра, вырăн-вырăнăн вăрманĕ пулмасассăн та, шĕшкĕлĕх пурах тесе шухăшланă. Ача чухне, мĕн астăвассах, шĕшкĕлĕх пирĕн анкарти хыçнех пырса тăрăнатчĕ. Унти мăйăра татсах кайман, вăрманти мăйăр пиçрĕ-и, пиçмерĕ-и тесе тĕрĕсленĕ. Каярахпа, хура кĕркунне çитес чух, пăнкă-пăнкă тулса ларнă мăйăрсене, тăкăннă çулçăсене сирсе тупаттăмăр. Пĕлтĕр тăкăннă мăйăрсем шăтса тухатчĕç. Ача чухнех кăштах ăнкарнă: мăйăр тăкăннăран та, асанне калашле, шĕшке питĕ «хунтăллă».

Хăшĕ-пĕри кахаллипе-ши е килти çĕре шеллесе, улмуççи те лартман. Юр ӳкес умĕн вăрмана кайса кутамккапах пĕр хурт та çимен панулми татса килнĕ. Çулла питĕ йӳçĕ çимĕçе те тутлăх сĕткене кĕретчĕ. Хам эпĕ ача чухнех вăрманта ӳснĕ те, мана йӳçĕ панулми виçĕ пуслăх та илĕртмен.

Чи малтан 1954 çулта çырнă «Йăмра» ятлине, 1958 çулта малтанхи «Канăçсăр çуркунне» кĕнекене кĕртесшĕнччĕ. «Шĕшкĕ çаппи» мар, «Турпас» тесе ят парасшăнччĕ эпĕ кĕске очерксене е калавсене.

Малалла