Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Кӳршĕ урамра пурăнакан Света патне тантăшĕ каçрĕ.

Катя хăй мĕншĕн килнине тӳрех пĕлтерес шутпа, пальто кĕсйинчен журналтан касса илнĕ хут листи кăларса Светăна тăсса пачĕ. Унта инçетри туссен адрĕсĕсем иккен.

— Света, манăн урăх çĕр-шывра пурăнакан тантăшсемпе çыру çӳретес кăмăл пур. Мĕнле пек, эсĕ пулăшăн-ши çыру çырма? Эпĕ ют чĕлхене ытла пĕлсех каймастăп.

— Аван, аван эпĕ санăн шухăша ырлатăп, анчах каçар, тусăм, халлĕхе сана пулăшма пултараймастăп. Мĕншĕн тесен манăн халĕ сăвă вĕренмелле, вăхăтăм çукрах, ыран кил, ун чух пулăшăп сана.

Светăсем патĕнчен Катя савăнăçлă кăмăлпа тухрĕ те килнелле чупнă пек кайрĕ. Унччен те пулмарĕ, урам вĕçĕнче вăл темĕнле çутă курах кайрĕ. Тĕттĕм пулнă пирки, вăл ăна самаях лайăх курчĕ те кайса пăхма шут тытрĕ. Сав çутă патнелле çывхарнă май, вăл тата инçерех куçса пычĕ. Катя каясшăнччĕ, анчах та çав самантра çăлтăрлă тӳпере вăл темĕнле турилкке евĕр япала курах кайрĕ. Тĕлĕннипе унăн сехри хăпрĕ, япала унăн умне ларчĕ, унтан икĕ çын тухрĕç, Катьăна темĕскер каларĕç, анчах вăл ăнланаймарĕ. Ал сулса кăтартнипе çеç хăйсем патне чĕннине ăнланчĕ, вĕсемпе кайма килĕшрĕ. Карап çине Катя кĕрсе ларчĕ те, туриллке çулелле хăпарчĕ, малалла вĕçсе кайрĕ. Катя мĕн пулса иртнине нимĕн те ăнланмарĕ. Чӳречерен пăхса пычĕ. Анчах та çăлтăрсемсĕр пуçне урăх нимĕн те курăнмарĕ. Акă уйăх куçне хĕссе хăварчĕ пире. Ман тем каласшăн пулчĕ, анчах…

Малалла

Ĕçĕр, чăвашсем, ĕçĕр!

Эрех ытларах пĕçерĕр.

Эрех ĕçсе пурăнни —

Пур ĕçсенчен аванни.

Черккепе мар, алтăрпа

Ĕçĕр ăна ытларах.

Хастарланса пур вăйпа

Пĕçерĕр ăна лайăхрах.

Ĕçĕр, чăвашсем, ĕçĕр!

Тырра ĕçсе пĕтерĕр:

Пире тырă кирлĕ мар,

Эпĕр выçах пурăнар.

Ача-пăча, арăмсем,

Çӳрĕр выçă тарăхса.

Ĕçĕр, ырă чăвашсем,

Ĕçĕр, ĕçĕр савăнса.

Ĕçĕр, чăвашсем, ĕçĕр,

Тăрă-урă ан çӳрĕр.

Эсĕр урă çӳрени —

Савăнăçсăр пурăнни.

Эсĕр урă пурăнсан,

Хăвăр начарри палăрать,

Йĕри-тавра куç пăхсан,

Япăхлăхăр курăнать.

Ĕçĕр, чăвашсем, ĕçĕр!

Тăна ĕçсе пĕтерĕр.

Пурăнăçа юсас мар,

Çутта тухма пăрахар.

Ют халăхсем малалла

Кайччăр çутта туртăнса;

Эпĕр юлар каялла,

Эрех пăсне шăршласа.

Пĕррехинче япăх вĕренекен Коля урока вăтăр минут кая юлса килчĕ. Класс руководителĕ ыйтса пĕлесшĕн пулчĕ:

— Ăçта пулнă-ха эсĕ? Каллех çывăрса юлтăн-и?

Айăпа кĕнĕ Коля:

— Çу-у-у-к! — тет сăмаха юриех тăсса.

— Мĕн пулнă санпа? — татах тĕпчет учитель.

— Пĕлетĕр-и, эпĕ шкула килнĕ чух аслати авăтма, çиçĕм çиçме пуçларĕ. Эпĕ çул айккинчи йăмра айне тăтăм. Манран инçех те мар темскер йăлтăртатса илчĕ. Хăранипе куçа хупрăм. Çапла тăрса мĕн чухлĕ вăхăт иртсе кайнине астумастăп. Куçа уçрăм та — эпĕ халиччен курман этем евĕрлĕ чĕр чун тăра парать ман умра. Хам куçа хам ĕненместĕп. Тĕлĕк куратăп-и эпĕ? Е чăн-и ку?

— Кайса курас килет-и пирĕн тĕнчене? — кĕтмен çĕртен ыйтрĕ вăл манран. Эп хăранипе сисмесĕрех юрать тесе каласа ятăм.

Вара ют планетăри чĕр чун мана хăйĕн турилкке евĕрлĕ карапне кĕртсе лартрĕ те, эпир вĕçсе кайрăмăр.

Пиллĕк таран та шутласа ĕлкĕреймерĕм — вĕсен планети çине анса та лартăмăр. «Ку мана вĕлерме илсе килчĕ-ши? — çиçсе илчĕ пуçра шухăш.

— Эй! Мĕн пулать те, мĕн килет. Курса юлам-ха пĕрех хут вĕсем мĕнле пурăннине».

Малалла

Кĕркуннехи хаяр çил

Кăнтăр енчен вĕринччĕ.

Эпĕ ӳснĕ савнă кил

Манран хыпар илинччĕ.

Çурçĕр енчен пирĕн çирен

Кайăк каять йĕркерен.

Кайăк, кала юрăра

Пирĕн енчи хыпара.

Эх, кайăксем çӳлте-çке,

Манăн сассăм çитмеcт-çке!

Кайăк каять карласа,

Пирĕн çĕре пăрахса.

Шурă пĕлĕт çумĕнчен

Кайăк пăхать тĕнчене,

Ăçта кирлĕ çĕр çинче

Курать вăрçăн хуйхине.

Хĕвел анăç хуралсан,

Пĕлĕт тесе ан калăр;

Çумăр тесе ан ларăр.

Çав çар сикет, çар вăрçать,

Вĕçĕ-хĕрри курăнмасть.

Кунĕн-çĕрĕн юн юхать,

Çапах эсрел тăранмасть.

Эх, юратнă кил-йышсем,

Пур хурăнташ-пĕлĕшсем,

Çакă çыру çитиччен

Сире салам саринччĕ!

Йĕтем çинче тăрăшса

Эсир авăн çапнă чух.

Кайран юрă юрласа

Автан яшки çинĕ чух.

Эпир мăнсем хушшине

Урам тăрăх утатпăр;

Каçпа вăрçă ячĕпе

Хуйхă юрри юрлатпăр.

Ĕлĕк-авал пурăннă тет пирĕн планета çинче пĕр асамçă. Çав асамçă çинчен Çĕр çинче никам та нихăçан та илтмен тет. Çав çын питĕ ĕçчен те правур пулнă. Çавăнпа пурте пулнă те тунăн: тĕлĕнмелле кермен, садсем… Çав керменри алăксем те, чӳречесем те, савăт-сапипе сĕтел-пуканĕ те пĕр-пĕринпе калаçма, садсенчи ӳсентăрансем юрлама, чĕр чунсем вара ташлама пĕлнĕ тет. Кĕскен каласан, асамçă тунсăх мĕнне çамрăкрах чухне пĕлмен. Анчах çулсем иртнĕçемĕн çав тĕлĕнтермĕшсем ăна кăсăклантарма пăрахнă. Асамçă хăйĕн шăплăх пӳлĕмне питĕрĕнсе ларнă тет те темĕн çинчен сехечĕ-сехечĕпе шухăшланă, анчах чунри канлĕхне ниепле те тупайман! Пĕр уйăх иртнĕ çапла, икĕ уйăх… Ӳсентăрансем те, чĕр чунсем те хуçине тем пек савăнтарас тесе тăрăшнă пулин те, нимĕнпе те пулăшайман. Юлашкинчен, ним тума аптранипе, планета çинчи чи ăслă та ватă вĕçпĕл кайăкран канаш ыйтма шут тытнă тет, мĕншĕн тесен çав кайăк таçта та пулса курнă, тем те пĕлнĕ. Пĕр вăхăт шухăша путнă хыççăн вĕçпĕл çапла каланă: «Эпĕ хамăр планетăн тепĕр кĕтесĕнчи çĕр-шывра пирĕн хуçа пекех икĕ ураллă чĕрĕ чунсем куртăм. Темĕн чухлех вĕсем. Пурте мăшăрлă, ача-пăчаллă. Тен, пирĕн хуçана çав вырăна илсе кайса кăтартмалла?»

Малалла

Çут çанталăк улшăнчĕ,

Пĕтĕм тĕнче вăранчĕ.

Хĕлле иртсе çу çитрĕ,

Юр ирĕлчĕ, çĕр тухрĕ.

Хĕвел пăхать çав хĕртсе,

Кунтан-кунах ăшăрах.

Йывăç-курăк ешерсе

Ӳсет ĕнтĕ вăйлăрах.

Кивĕ, йывăр самана,

Юхса кайрĕ çур шывпе.

Авалтанхи ылхана

Çĕнтертĕмĕр пĕтĕмпе.

Иртнĕ хĕлле сивĕччĕ,

Пирĕн пурнăç хурлăхчĕ,

Çак çуркунне аванах,

Хальхи йĕрке лайăхах.

Пуяннипе чухăнни

Пĕр хисепе кĕреççĕ,

Куштаннипе мĕскĕнни

Пĕр сак çине лараççĕ.

Тĕрлĕ йывăç-курăксем

Ӳсме тивĕç çĕр çинче,

Тĕрлĕ чĕлхе халăхсем,

Пĕр хисеплĕ халь çинче.

Ĕлĕк пурăннă чăваш

Пуринчен те пит йăваш.

Çапах ăна мăшкăлланă,

Тивĕçсĕрех хурланă.

Халĕ ĕнтĕ апла мар,

Пире те хисеплеççĕ,

Кунтан-кунах ыр хыпар,

Этем шутне кӳртеççĕ.

Тăр-кăнтăрла лайăх та,

Çавра çилпе пăсăлать;

Ку самана ырлăх та,

Вăрçă пирки хумханать.

Малалла

Кӳршĕ ялта Ваçук ятлă çын пурăннă. Пурте ухмах тесе шутланă. Вăл çӳллĕскер, сарă çӳçлĕ, кăвак куçлă пулнă.

Акă пĕррехинче вăл вăрмана кайнă. Тулта ăшă пулнă, хĕвел пăхнă. Вăл вăрман тăрăх юрă юрласа çӳренĕ. Кайран вăл «симĕс чĕр чунсене» курах каять. Вĕсем çынсем пекрех пулнă. Вĕсен куçĕсем пысăк, пуçĕ тата пысăкрах, кĕлетки пĕчĕк те симĕс. Пăхрĕ те, хăраса кайрĕ Ваçук. Нумай шутласа тăмарĕ, ялалла вĕçтерчĕ.

Ял халăхне пуçтарчĕ те хăй курнине тĕпĕ-йĕрĕпе каласа пачĕ. Ăна ĕненекен никам та пулмарĕ. Мĕнле кăна кулмарĕç пулĕ Ваçукран çынсем. Ахаль мар ку çынна ухмах тесе шутлаççĕ.

Г. Гейне

Çынсем нумай сăмах пачĕç:

«Пулăшăпăр халь!» терĕç...

Анчах пулăшасса кĕтсе,

Чутах вилеттĕм выçса.

Пĕр çын пулмăн пулсассăн,

Выçсах вилнĕ пулăттăм.

Вăл мана тумлантарчĕ,

Вăлах мана тăрантарчĕ.

Ыталăттăм, чуп тăвăттăм,

Ним тума та çук анчах:

Çак ырă чун эп хамах...

Вылякансем

Петя

Надя туссем, 7-мĕш класра вĕренекенсем.

Сергей

Плутик — Плутари астероид çинчен килнĕ ученăй. Çап-çамрăк, хăлхисм шĕп-шĕвĕр, сăнĕ илемлĕ, куçĕсем хĕп-хĕрлĕ, начаркка, çӳллĕ.

Ĕçсем хĕллехи каникул вăхăтĕнче, 2100 çулта пулса иртеççĕ.

Пĕрремĕш курăну.

Надя пурăнакан хваттер. Пӳлĕмĕ çутă, тап-таса. Чӳрече умĕнче пысăк телескоп ларать. Ачасем пысăк экран умĕнче лараççĕ.

Надя: Эпир Плутари астероичĕ çине выстовкăна кайма хăçан билет илетпĕр-ха?

Сергей: пирĕн малтан расписани пĕлмелле. Хĕвел энергийĕпе çӳрекен поезд вăл еннелле кашни кунах каймастчĕ пулмалла çав (пуçне хыçкаласа илет).

Петя: (савăнса). Эсир мĕн кулянатăр вара? Пирĕн Плутике пĕлтермелле, вăл хăех килсе илсе каятăп тенĕччĕ-çке иртнинче.

Надя: (савăннипе алă çупса). Тĕрĕс-тĕрĕс! Мĕнле манса кайнă-ха эпир! Сергей, эсĕ халех Плутике шăнкăравласа кала. Эпир паянах кайма хатĕр.

Сергей: Пирĕн скафандрсене тĕрĕслемелле. Пĕчĕкленсе кайман-и-ха вĕсем.

Малалла

Çамрăк ача, таса чун,

Салампала тав сана.

Пултăр саншăн çутă кун,

Сирсе сирпĕт тăшмана.

Çитĕн ача, ăслăлан,

Вут чул пекех çирĕп пул,

Сывлăшупа маттурлан,

Шыври пăртан таса пул.

Санăн ăсна, сывлăхна

Çынсем пăхса ăмсанччăр.

Аслă хирте ятуна

Ырă çынсем асăнччăр.

Ырра хирĕç ырă пул,

Курайманна ан парăн,

Иккĕн пулсан, хирĕç кул,

Маттурлăхна палăртса.