Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Шевле тасатнă сывлăш тăрă.

Хулен чĕтрет тӳпе арки...

Хĕвел ури утать кас тăрăх,

Паян пуçланчĕ çураки.

Хам хресченрен-и кăмăл хĕрчĕ.

Туять чĕре —

Акма черет.

Ман алăра сар хĕмлĕ пĕрчĕ.

Кăвар пек çатăр пĕçерет.

Иркӳлĕмпе акатпăр эпĕр.

Рет хыççăн рет хыçа юлать.

Вăл карăнтарнă хĕлĕх евĕр,

Халь-халь юрлассăн туйăнать.

Вăл сăвăсен йĕрки пек тикĕс.

Поэзии хăватне илсе,

Кунта кĕçех çĕкленĕ тинĕс,

Пучах хумханĕ йăл çиçсе.

Е урăхла хăват çуралĕ:

Вăй илĕ сăвă хăй çĕртен.

Сĕткенлĕрех, куран, çĕр халĕ,

Ăна чун кĕчĕ çĕнĕрен!

Асăнатпăр манаймасăр:

Чăвашсен кĕнекине

Çинĕ янă уямасăр

Темĕнле тискер ĕне.

Упранман чăваш кун-çулĕ

Хамăр çырнă хут çинче,

Татăк-кĕсĕк çеç тĕл пулĕ

Ыттисем çырнисенче.

Халăхри халап хавалĕ

Кĕнеке пекех иккен:

Хӳхĕм сăнарпа вăл калĕ

Авалхи тав-шав çинчен.

Савнă халăхăн мухтавĕ —

Чун сасси те чун пахи —

Пĕтĕмпех, иккен, унта вăл,

Упранать чи лайăххи.

Акă еплерех сăнланă

Чăваша хĕн вăхăтра,

Ыр кун-çул пиленĕ-панă

Татăклă пĕр тапхăра.

I

Это иго не только давило, оно оскорбляло и иссушало душу народа, ставшего его жертвой; монгольские татары установили режим систематического террора, орудием которого были грабежи и массовые убийства.

К.Маркс.

Ял-хула виртпе кĕрлерĕ,

Вĕçсĕр-хĕрсĕр — çарату.

Тулхăрчĕ тĕнче тискерĕ —

Кашкăртан усал Патту.

Малалла

Çивĕч санăн куçусем!

Манăн çамрăк чĕрене

Ăшă пачĕç те вĕсем

Тек пăхмарĕç ман енне.

Ху чĕрӳн хĕмне манра

Шеллемен пулсан акма —

Пултаратчĕ ман чунра

Шĕл кăвар чечек шăтма.

Верăна

Эп кĕнĕ чух тăраттăн эсĕ

Тăр шыв пек тĕкĕр умĕнче.

Эп сан куçусене тĕл пултăм

Малтан çав тĕкĕр хумĕнче.

Таса та ирĕклĕ чиперлĕх,

Илемлĕ, ырă ăраскал!..

Хуçасене ыр каç сунма та

Ун чух çитмерĕ ман вăй-хал.

Халь тĕкĕрсем çине пăхсассăн

Тем курăнать пек ман тĕле.

Мĕскер-ши вăл? Анчах пĕр мар-и:

Е пулĕ хурлăх, е телей!

Урам урлă çурта вăрра кĕме авăрланса тăракан çынна Макçăм мучи кĕçналăк кăшт уçăлнă-уçăлманах асăрхарĕ. Курчĕ те шалтах аптраса ӳкрĕ — кăнн! хытса кайнăнах пулчĕ. Мĕн тумалла кун пек чух: кăшкăрмалла-и? Кăшкăрсан та мĕн усси, камах илтĕ лупас хыçĕнчи çĕрулми лаптăкĕнче çум çумлакан карчăкĕсĕр пуçне? Çуллахи вăхăтра ял пуш-пушах: арçынсем, пурри-çукки, йăлт шапаша тухса кайнă, хĕрарăмсенчен чылайăшĕ — вăй питтисем — кӳршĕ ялта çĕвĕ цехĕ пеккинче тăрмашаççĕ, Куçра Çумккин ачине пуйтараççĕ. Урамĕ те ку, Макçăм мучи пурăнаканни, тăкăрлăк хĕрринчи юхăннă виçĕ çурта çĕрне бульдозерпах тĕктерсе тасатнă хыççăн тĕп ялтан темле уйрăларах тухса ларнă пек пулса тăчĕ.

Макçăм мучи алăка питĕ асăрханса тайрĕ те хушăкран сăнама пуçларĕ. Вăрри çамрăк çын мар иккен, кăна Макçăм мучи тӳрех асăрхасах та илмен кĕтмен çĕртен пулнăран. Самаях çулланнăскер-мĕн. Пĕшкĕне-пĕшкĕне хапха айне пăхрĕ вăл, картишне тĕсеме хăтланчĕ ĕнтĕ, унтан çĕкленчĕ те пӳрт умнелле утрĕ, чӳречесенчен пăхасшăн кармашрĕ. Пĕринчен, тепринчен...

Макçăм мучин малтан темле минресе илни те, шикленнĕреххи те тахăш самантра хăвăрттăнах иртсе кайнă пек пулчĕ, вара вăл веранда çумне карчăкĕ икĕ сурăхне кĕтĕве хăвалама çӳрекен туйине илчĕ, алăка асăрханарах уçса урама тухрĕ, çапла асăрханарахах урам урлă каçрĕ, унтан васкаварлăн йăпшăнса пырса патакĕпе вăрра хул калакĕнчен тăрăнтарчĕ.

Малалла

И.Я.Яковлева асăнса.

1. Ахăрсамана

Ахрат тĕпне, сĕм вăрмана

Чăваш пытаннă хĕн-хуртан.

Çапах та ахăрсамана

Ăна асапсăр хăварман.

Ăна хăратнă киремет.

Çулран çĕттернĕ арçури.

Чăваш, эс пулнă, шеремет,

Чиркӳпеле патша чури.

Хаярлăх тулнă кăкăрна.

Ирĕкленмен çапах тĕнче.

Куççуль шăрçиллĕ юрруна

Упранă эс хуп хушшинче.

Шух ĕмĕтсем çутта чĕнни

Çитереймен телей тĕлне.

Тӳре-шаран хура ĕни

Кавленĕ сан кĕнекӳне.

Çапах эс шанчăк çухатман.

Чăваш, эс пурăннă кĕтсе

Хăвна çутта кăларакан

Хастар çын улăп килессе.

2. Кăвак хуппи

Ламран лама хыпар çӳрет.

Чăваш ачи, пĕл, хĕпĕрте!

Хут вĕренме илеççĕ, тет.

Шкул уçнă имĕш Чĕмпĕрте.

Кĕтсеччĕ улăп килессе.

Çав улăп — Яковлев иккен.

Тĕттĕмлĕхе ăспа сирсе

Çутта тухмашкăн чĕнекен.

Чăваш вăл, курнă хăй хĕн-хур, —

Малалла

Нӳрлĕ çил Пăларан çĕкленсе

Ак часах садсене кĕмелле.

Хĕвел çаврăнăшсем тĕлĕнсе

Çаврăнаççĕ халь ГЭС еннелле...

Çут тĕнчери чи хӳхĕм кĕвĕсем —

Шыв шăнкăр-шăнкăрĕ, чĕкеç чĕвĕлтетни,

Шур çĕмĕрт çеçкисем çилпе пăшăлтатни —

Пĕр сасăра янрарĕç вăй илсе.

Чун йыхравне чунпа тăнламалла, —

Çапла калаççĕ сасă ăстисем.

Эсир юрланине илтес тесен,

Тен, чун та сирĕнни пек пулмалла.

Эп ун кашни ӳкерчĕкне курса

Хама ялан ачалăхра туятăп.

Пăхатăп та хама манса тăнлатăп

Çил вăрманта вăратакан сасса.

Çапла малтан хăй чĕркуççи çинче

Пире тĕлĕнтерет пуль çут тĕнче.

Сантали Лариванĕ, пĕрле сыпнă тусĕсемпе сыв пуллашса, тăван ялне тӳрĕ çулпа утрĕ. «Утрĕ» теме аванах та мар-ха, мĕншĕн тесен вăл тайкаланса кăна пычĕ. Хăш чух такăна-такăна кайкаларĕ.

Тӳпери çăлтăрсем те ытти чухнехи пек мар, ытлараххăн курăнчĕç Ларивана. Йă-ăл! çиçсе илеççĕ те çĕр çине вĕçсе анаççĕ. «Телей çĕр çине тăкăнать, — философла пĕтĕмлетрĕ Лариван. — Тен, НЛОсем анаççĕ пирĕн пата? Вăт пĕрре тĕл пуласчĕ çавсене».

Çырпа çырмине çитнĕ чух умра тем амакĕ мĕлтлетни курăнса кайрĕ. Хĕрлĕ сенкер çутăсемпе ялтăрать хăй.

— Хайхи Марс çыннисем мар-ши? — иккĕ-виççĕлле курăнакан куçĕсене сăтăрса илчĕ Лариван. — Чăнах, çавсем пулас. Кур-ха, ку турилккерен тухнă этем-чĕрчунсем те çамки çинчи хунарсемпе йăлтăртаттараççĕ.

Лариван пĕчĕккĕн-пĕчĕккĕн пусса хĕлхем сапакан япала патнелле çывхарчĕ. НЛО çыннисем те ăна асăрхарĕç курăнать.

— Ăçталла çул тытатăн, тăванăм? — Сантали ачине тĕлĕнтерсе чăвашлах ыйтрĕ вĕсенчен пĕри.

— Эпĕ мĕн-ха... Ĕçрен таврăнатăп, хисеплĕ НЛО çыннисем, — такăнакан сасăпа хуравларĕ Лариван.

— О-о, — терĕç лешсем çакна илтсен, — НЛО пирки те эсĕ лайăх пĕлетĕн-çке.

Малалла