Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Вăхăт çуркунне енне сулăнсан, чăваш хĕрарăмĕн пурнăçĕ татах йывăрланать. Вăл ĕнтĕ кил хушшинчи ĕçе тунипе çеç çырлахмасть, хĕл хута арланă çиппинчен пир-авăр тăвасшăн çур çĕрте автансем авăтичченех стан хушшинче пилĕк-çурăмне авать. Кăштах канма май килсен те, пуçне çытар çине хума кăна ĕлкĕрет — шурăмпуç килнине сиссе вырăн çинчен сиксе тăрать, каллех ĕмĕр тăршшĕпе алăран кайми ĕçе тытăнать. Çĕнĕ çыннăн вара кĕске ыйхине те туйми çывăрма юрамасть. Вăл хуняшшĕпе хунямăшĕ хăйĕнчен малтан вăранасран хăрать. Ваттисенчен кая юлса вырăн çинчен тăракана никам та хисеплемессе пĕлет.

Акă Хĕветле, качча тухни виçĕ уйăх çине кайнă пулин те, пӳртре шăшисем чупнине, хуняшшĕ çаврăнкаланă чухне путмар (чĕриклетнине те туйсах çывăрать. Тем вăхăт çитсен, хапхана хуллен шаккарĕç те, çĕнĕ çын çывăрман пекех тăрса ларчĕ. Сывлама чарăнсах итлерĕ. Пӳртре ытла та шăппипе кăштах лăпланчĕ. Хуняшшĕпе хунямăшĕ вăранайман-ха, путмар çинче ним сас-чӳ те çук. Упăшки те канлĕ çывăрать. «Мĕн хăямат ку... Ыйхă тĕлĕшпе туйăнчĕ çеç мар-и?» — иккĕленчĕ Хĕветле. Çав вăхăтра хапхана татах шаккарĕç. Хĕветле хумханма пуçларĕ: «Туйăнчĕ çеç мар иккен... Чăнах та шаккаççĕ, Кам-ши?» Ыттисем вăраниччен хапхана тухса уçас шухăш пырса кĕчĕ. Кунпала вăл хăй правур та ĕçченнине, ку мухтавлă киле тивĕç кĕçĕн çынне тата ытларах кăтартĕччĕ. Анчах хăнасене пуринчен ытла çĕрлехи вăхăтра кĕтсе илесси кĕçĕн çыннăн ĕçĕ маррине аса илчĕ те тухмарĕ.

Малалла

Ял пуçĕнче, çӳл ту çинче —

Ăна мĕнле çил çавăрман? —

Шухăшласа иртни çинчен

Ларать çунатсăр çил армань.

Ĕшеннĕ пек, ик аллине

Пĕрле вăл тытнă хăй хыçне.

Те халь çине, те ĕлĕкех

Çухалнă шĕвĕр çĕлĕкĕ.

Асилӳпех епле пурнан-ха?

Ун пĕтĕм пурнăçĕ — авал.

Мăян е типĕтнĕ паранкă...

Шур тулă авăртнă сахал.

Вăл çăнăх тунă ирĕн-каçăн.

Ăна мĕнле çил çавăрман?

Çавах ваш-ваш çунат хăлаçĕ

Пĕр тăвăла та парăнман.

Халь ĕнтĕ витнĕ кăмăска.

Çапах кĕресшĕн хăй чĕрре:

«Çунат пулсассăн, космоса

Вĕçсе эп кайăттăм пĕрре...».

Çĕр тытаймĕ текех — тымар çĕрĕк.

Ват юман ĕнтĕ хатĕр ӳкме.

Пурпĕрех пурăнас ĕмĕт чĕрĕ.

Тен, вăл памĕ ӳкмешкĕн ӳпне.

Аса килчĕ хунав янă ĕмĕр.

Туллашан тăвăлпа кĕрешни.

Çавра кӳлĕ парни — çутă тĕкĕр.

Вĕллесен вăрманти сар ĕшни.

Пăхрĕ ватă — кайран йăпанмалăх —

Чечек çурнă ĕшне еннелле:

Хунавра ашкăрать çĕн юманлăх,

Ача пек кармашать çӳлелле.

Калас сăмах — çынна,

Илтес сăмах — хама,

Кашни уяр куна

Кĕртесчĕ сăввăма.

Мĕн пулмалли пулать.

Иртни кăна килмест,

Ах, ма-ши чун вăркать?

Унра халь тунсăх çеç.

Сиресчĕ те — май çук,

Вăй-хал пĕтет иккен,

Кайсах пырать кун-çул,

Кайсах пырать куллен.

Аса илӳ кăна

Чун-чĕререн тухмасть,

Çĕклейĕ-ши чуна

Кĕрхи сип-сивĕ каç?

Шанатăп та çакна,

Шанманлăх та хамрах,

Калас сăмах — çынна,

Хама — илтес сăмах...

Чулпа печĕç — чулланмарăм,

Вута хучĕç — эп çунмарăм.

Шыва ячĕç — эп путмарăм,

Пурăнатăп. Сып-сывах.

Чул катса çурт купалатăп,

Шыв-шура пӳлсе хуратăп,

Çулăмпа эп туслашатăп,

Ӳстеретĕп ывăла.

Чул чĕреллĕ вăл пулмарĕ,

Ывăлра çăлкуç сăнарĕ,

Чĕринче — хĕвел кăварĕ,

Эп телейлĕ çавăнпа.

Ывăлпа сурт купалатпăр,

Пахчара çĕн çăл чаватпăр,

Каннă чух кăвайт хуратпăр,

Ăмсанса ман пурнăçа.

Чулпа печĕç — чулланмарăм,

Çунтарасшăнччĕ — çунмарăм,

Путарасшăнччĕ — путмарăм,

Пурăнасчĕ-ха татах!

1

Тимĕр тин кăна тĕлĕрсе кайнăччĕ. Унăн хăлхине темĕнле хуллен çеç тăкăртаттарнă сасă сăрхăнса кĕре пуçларĕ. Вăрманта улатакка юман хуппине кишĕклет тейĕн. Çав сасăпа Тимĕр кĕçех тĕлĕк курма та тытăнатчĕ пуль ĕнтĕ, — ун пек чухне тĕлĕкрипе чăнни сисĕнмесĕрех пĕрлешсе каять, — анчах ăна арăмĕ, Çинук, аяккинчен кăлт тĕртрĕ те:

Ашшĕ, вăран-ха, кантăка шаккаççĕ, — терĕ.

Упăшки вăрт-вартах вырăн çине тăрса ларчĕ. Ыйхă тĕлĕшĕпе хăй нимĕн те тавçăрса илеймерĕ-ха.

— Мĕн пулнă? —тесе çеç ыйтрĕ вăл урмăшрах сассипе.

Çав вăхăтра каллех шакканă сасă илтĕнчĕ. Тахăшĕ пӳрне вĕçĕпе кантăка асăрханса та çине тăрса тăкăртаттарать.

— Калинккене питĕрмен-çке, кам амакĕ çӳрет унта? — мăкăртатса илчĕ Тимĕр.

Çу варринче çанталăк шăрăха кайнипе вĕсен пĕчĕк килйышĕ каç-каç çенĕкре выртса тăрать. Пӳртне иртнĕ кĕркунне çеç лартнă та, унта çаплах-ха çĕнĕ пĕренесемпе хăмасенчен техĕмлĕ сухăр шăрши кĕрет. Сывлăш уçă, çĕрле кăна мар, кăнтăрла та сулхăн, шăна та аптратмасть. Мĕн каласси, çĕнĕ пӳрт-çуртăн ырă хĕрт-сурт ун.

Çутă пуçлă сарлака кравать çинче вĕсем виççĕн çывăраççĕ; шалта, стена çумĕнче — ашшĕ, хĕрринче — амăшĕ, вĕсен хушшинче — виçĕ çулхи ывăлĕ Леонид, килти пек каларăш, Линит. Эпир те малашне ăна çав ятпах чĕнĕпĕр. Чи пĕчĕкки вара, çичĕ уйăхри Елинкки, кравать çумĕнчи сăпкара ăшă йăва тупнă.

Малалла

Хум — шурă пулă пек шултра.

Хӳре çапать пуль çăтăл-çатăл...

Ялан куç умĕнче, шутра

Эс, тусăм Атăл.

Пăра тĕпрет те тикĕсле.

Аркантăр-и сехмет хăвачĕ!

Ялан хăюлăх тинĕсне

Ман çул хывасчĕ.

Кĕр шăтарса эс сăрт айне.

Чул çырана хăйра та шăйăр.

Анчах нихçан чун çыранне

Ан хӳтĕр хăйăр.

Хĕвел акан шевле йĕрне

Хуплас тесе ан хăптăр пĕлĕт.

Çăрттан пек, терт сĕрекине

Лекминччĕ ĕмĕт.

Пур вĕтĕр-шакăр шарлака

Лăплантарма эс çеç пултарăн,

Сан пек пуласчĕ сарлака.

Пуласчĕ тарăн.

Пасарби Цеков поэта

Шур çĕлĕклĕ Казбек çук Чăвашра,

Кунта пăхать хĕвел те чалăшрах.

Çапах тăван тавралăхăм кӳренмĕ.

Ту тӳрленсен,

Чупса каять тӳремлĕх,

Кăвак вăрман пуçлать сана кĕтме...

Çут пайăрка —

Çавалĕ те Кĕтне.

Хăва кĕпи сенкер тӳпе тĕслех.

Çил варкăшĕ —

Пин хĕлĕхлĕ кĕсле.

Сăрнай сассиллĕ сарă хăмăла

Ĕçчен этем каять-çке кăмăла,

Савса мухтать çĕр хăйĕн паттăрне:

Ярса илсе вăл çăлтăр алтăрне

Çĕр сĕткенне тултарчĕ туллиех.

Çӳле çĕклерĕ — пултăр телее!

Телей пуртан, пурнас кунçул пуртан.

Чун тасалать, Мăн Атăл пек, пăртан.

Юлташ, çитсем!

Сăра та чашкăрать,

Сана кĕтсе кĕçенчĕ хуратур.

Шур çĕлĕклĕ Казбек çук Чăвашра.

Казбек пекех хăватлă халăх пур!

Сап-сар автан кашта çинчен

Пусне пăрса сăнать мана.

Ун ашшĕ мар-и эп килсен

Лексеччĕ пĕлтĕр хурана?

Ак шаклатать те калинке,

Килсе çитет тури инке.

Ун пур саппунĕ айĕнче

Хутпа пăкланă кĕленче.

Çуйхашнă сасă илтĕнет:

«Кукка, кукка...»

Хапха чĕрикĕ, —

Улт-çич ача сырса илет.

Утайманни те пур пĕр-иккĕ.

Кĕтнех пуль эпĕ килессе,

Тус-тантăшсем персе çитеççĕ.

— Паян пит шăрăх-çке, — тесе

Сĕтел енне пăхса илеççĕ.

Кунта шӳте сума сăваççĕ.

Кунта кашни — Йĕп Ахванеçĕ.

Сӳнтернĕ май пирус тĕпне,

Пĕри кăларчĕ, кур, «йĕпне»:

— Уйрăлайман-мĕн эс ялтан,

Хула çумне çыпçăнайман...

Çилленĕп-и? Шӳте хавас:

— Ялта чух пĕр туйран юлман.

Чыса яман.

Çынна сутман.

Сиртен ман мĕншĕн уйрăлас?

Туя сасси тулта шăк-шак.

Кĕрет ман вăрçăри юлташăм.

Çемçелнĕ мухмăрлă шăмшак.

Е хăтланать юри ултавшăн?

Пырса ларать те ман çума, —

Малалла

Çурмаллапа нихçан та килĕшместĕп,

Мĕн-ма тесессĕн çуккă çур тĕнче.

Çур пурнăçа шанмастăп, ĕненместĕп

Маттур, хастарлă халăх йышĕнче.

Çур сăмаха та ĕненмест чĕрем ман,

Тулли сăмахлă калаçу кăна.

Çур туйăмпа çын нушине пĕлеймĕн,

Вăй-хал хушаймăн хуçăлан чуна.

Çурма телейшĕн савăнса тăрас-и?

Эп — çĕнĕ пурнăç тăвакан этем,

Лартап-и йывăç е хыватăп касă —

Тулли телейшĕн ман чунри çĕклем.

Çурмаллапа нихçан та килĕшмен эп,

Мĕн-ма тесен çурма тени çурмах...

Çак пурнăçра сана кăна ĕненĕп,

Ялан-ялан тулли текен сăмах...