Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

1

Шăнкрав сасси илтĕнменччĕ-ха. Марине ĕнтĕ сцена çине тухмалли çипуçне йăлтах типтерлесе çитерчĕ. Пысăк тĕкĕр умне пырса, хăрах урипе чĕвен тăчĕ те пĕр вырăнтах вăр та вăр çаврăнкаласа илчĕ.

— Хĕрсем, эпĕ хатĕр, — терĕ вăл, питĕнчи гримне тата кăшт тӳрлеткелесе.

— Эсĕ ĕнтĕ... Санпа ăçта! — кӳлешенçи пулчĕç хĕртусĕсем. — Тӳпенех вĕçсе кайăттăн та — чаршавне уçман. Акăш мар-и?..

— Эсир... Эсир — пусма ларнă кăвакал амисем, — чĕлхине пĕчĕк ачалла тăсса кăтартрĕ Марине. — Вĕçĕм мăраланатăр...

Хĕрсем кӳренмерĕç. Пĕр-пĕрне çивĕч сăмахпа йĕплесе илесси вĕсен тахçанах йăлана кĕнĕ. Тепĕр чухне вĕсем тата йӳçекрех сăмахсемпе те перкелешеççĕ. Паллă ара, сцена хыçĕнче — сцена çинчи мар, — проза ытларах.

Артистсен тумланмалли пӳлĕмĕнчен Марине коридора тухрĕ. Ташланă чухнехи пек, вĕттĕн-вĕттĕн пускаласа, сцена еннелле кайрĕ, унтан çав мехелпех каялла таврăнчĕ. Хăй темĕнле питĕ çепĕç кĕвĕ ĕнĕрлет.

Çук, балетри солистка Марина Авдеева нихçан та юлашки шăнкăравччен кĕтсе тăмасть. Вăл малтанах тумланать, малтанах гримне тирпейлет. Чаршав уçăлас умĕнхи самантра вара хăйĕн рольне, балетри пек каласан — хăйĕн партине, малтан пуçласа вĕçне çитиех аса илсе тухать. Шухăшĕпе ташланă май, балет кĕввине те шăппăн-шăппăн кăна ĕнĕрлесе пырать. Малтан пуçласа вĕçне çити... Çапла ташласа-уткаласа, Марине алли-урине, шăмшакне çемçетет...

Малалла

Çук, шеллемест кунçул пичечĕ!

Хăваратех йĕр, пусатех.

Атте те пултăм эп, пичче те.

Халь эп — пĕлсемĕр — асатте.

Ансассăн ăшă пĕр тăрукăн,

Çĕр иленсен çурхи тĕсе,

Сап-сар ача, Çерук мăнукăм,

Хăй чĕлхипе чĕвĕлтетсе

Пуçарĕ чаплă калаçу:

— Атя вылятпăй, аслаçу...

Каç пулчĕ, ыйхăсăр çĕре

Ирттерĕп. Эх, хăяматне,

Ват çын-и? Хĕрĕх виççĕре

Эп илтрĕм асатте ятне.

Чунра сӳнмен те яшлăх хĕмĕ,

Чăпарланать куллен çӳç-пуç.

Иртет, иртет сисмесĕр ĕмĕр.

Мĕн чул тата тытман ĕç-пуç?

Ӳркенчĕк чун, çĕнел те улшăн,

Ĕçре тарлам эп тăтăшах.

Мăнук пуртан татах вăй хушнăн

Эп калăп çакă шухăша:

«Пичче ятпа вута эп кĕтĕм.

Эп акрăм хир атте ятпа.

Халь асатте эп саншăн, кĕтĕк.

Мул пухаймарăм, — ан ятла.

Ман мул вăл — эс, вăл — малалли,

Ача пек йăл кулан тĕнче.

Çак хĕвеле сана валли

Шăратнă вăрçă хирĕнче...».

Пит вăрăм çак сăмах ачашăн.

Витмест çеçке пек чĕрене.

Çапах шевле çипне тытасшăн

Вăл кармашать хĕвел енне.

Кил тĕлне çул тавăрчĕ,

Умра — тăван тавра.

Пĕлĕт — шурă тăпăрчă,

Хир — çăкăр пек çавра.

Курăк курчĕ: сывă-и? —

Курка йăтать чунтан.

Çăлтăрлă ир сывлăмĕ

Хĕмле çиçет унта.

Маншăн мар-и, хăмăшăм,

Çил кĕввине куман?

Сар çăкалăх — кăмăлшăн —

Пыл сĕнчĕ пĕр тумлам.

Пĕлĕт — шурă тăпăрча.

Хир — çакăр пек çавра...

Ним те — талăк вăхăчĕ

Хуманччĕ çăвара.

Эх, шăпаçам-ăрăмçă,

Эс хутăн мĕн туса?

Килĕм çывăх курăнчĕ —

Эп лартăм тăранса.

Манра хресчен телейĕ тем —

Асрах кĕр умĕнхи йĕтем.

Самант эс тĕлĕнсе пăхан:

Хĕрелнĕ тухăç пек — капан,

Атте кĕлте перет çӳле.

Кашни кĕлти — хĕру шевле.

Кашни пучахĕ — хĕм пĕрчи,

Кăвар сапса вĕçет пĕр си.

Хĕвел тăрать йăл-йăл çунса,

Ирĕлтерет шур пĕлĕте...

Атте персе яран кĕлте

Çиçет-им, сар хĕвел пулса?

Шăлсене сиплекен пулĕм. Пукан çине хитре хĕр хăпарса ларнă. Тухтăр аллисене пĕр-пĕринпе сăтăркаласа илсе ĕçе пикенет. Хĕр çăварĕ патне тухтăр хура коронка çывхартса пырсанах:

— Эсир мана хура шăлсем лартасшăн-им вара? — тесе нăйкăшса ячĕ.

— Ара, мĕнле тĕслĕ шăлсем лартмалли çинчен асăрхаттармарăр та... Акă сирĕнпе калаçса татăлнă пирки хучĕ те пур.

— Эпĕ... Эпĕ... Эсир хăвăрах пĕлетĕр пуль тесе.

— Нимĕн кала та пĕлместĕп. Эпир çак хут çинче мĕн çырнă тăрăх ĕçлетпĕр. Шăл техникĕ те мĕн кирлине веçех туса хатĕрленĕ. Материал мĕн чухлĕ пĕтернĕ тата?! Халь тин нимĕн тума та çук, — терĕ тухтăр хĕре тата ытларах «хăратса».

— Манăн хура шăлсемпех çӳремелле-и вара? Эпĕ çамрăк-ха, качча каяс шухăшăм та пур.

— Мĕн, Сире качча шăлăсене тĕрĕслесе илет-им савнă çыннăр? Ара, Эсир лаша мар вĕт. Апла пулсан вăл Сире юратмастех, — терĕ тухтăр кулкаласа.

Пĕр вăхăт хушши пӳлĕмре шăплăх хуçаланать.

— Юре, эпĕ ирĕксĕрлесех шăл лартмастăп. Тӳленĕ укçăра каялла илме пултаратăр. Тен, урăх тухтăр патне кайăр. Халĕ Ульяновскра кашни çуртрах шăл тухтăрĕсем ĕçлеççĕ. Хăвăрăн кăмăлăр, хăш тухтăрне ытларах шанатăр — çавна суйласа илме пултаратăр. Халĕ коммунистсем хуçаланнă вăхăтри пурнăç мар. Демократи!

Малалла

Пирĕн ял Шурă ту айĕнче,

Ту сулхăнĕ ăшĕнче.

Шурăту халăхĕ вĕренмен,

Вĕрентекене ĕненмен,

Пурăна киле куртăмăр,

Анлă çынсем пултăмăр.

Пирĕн ăнлă пуласси —

Чăвашла çыру вуласси.

Хусан чăваш хулинче,

Вĕреннĕ çынсем хушшинче,

Чăвашла хаçат кăларчĕç,

Тĕттĕме хăваласа ячĕç.

Чăвашла хаçат янăшăн,

Пире çутта кăларнăшăн,

Мĕн каласа тав тăвар

Епле майпа пулăшар?

Пулăшу кирлĕ пулсассăн,

Пире çыру ярсассăн

Пулăшма хатĕр тăрăпăр,

Ыйтнине тума тăрăшăпăр.

Ялпа пĕрле пухăнса

Чăвашла хаçат вуласа

Ялăмăр хуйхи пĕтрĕ,

Ĕмĕтленнĕ ĕмĕт çитрĕ,

Хура чăваш та сисрĕ.

Эпĕ çамрăк ача чух

Пурнăç хуйхи пĕлмерĕм.

Мĕн пур-çукран хăранă чух

Урам урлă чупса иртмерĕм.

Ача пурнăç[ĕ] иртсессĕн

Тĕнче халне чухларăм;

Пурĕ хам пуçа килсессĕн

Çуклăх пирки анрарăм.

Вĕсем тухса кайсассăн

Хӳме урлă кăшт пăхрăм;

Ялтан кайрĕç тесессĕн

Урама ирĕккĕнех тухрăм.

Вара пĕр-ик çул иртсен

Пăртак ирĕклĕх пулчĕ,

Тĕрĕслĕх çинчен илтсен

Ултавлăх кая юлчĕ.

Пулнă самана ĕлĕкрех,

Хресчен çынни çывăрнă,

Тухрĕ вăхăта ирĕклĕх,

Çывракан çын вăраннă.

Хресчен пурнăçĕ хĕсĕкрен

Канашлама пухăннă,

Анчах выçăпа йĕнĕрен

Ирĕклĕх шырама тапраннă.

Пире ырлăх памасан

Чăтаймăпăр, тăванăмсем.

Пурнăçа маларах ямасан

Халтан кайăпăр, этемсем.

Дума пире хĕрхенĕ,

Çĕрпе ырăлăх парĕ,

Пирĕн асапа ĕненĕ,

Тăшмана кая хăварĕ.

Çĕре кĕни — çĕртех çĕрет.

Ку çĕнĕ мар. Кашни пĕлет.

Йĕркеллĕ пурте. Кирлĕ вăл та.

Куçран çухалтăр хăрăк-хăлтă.

Тĕнче тасалтăр йăх-яхран.

Ун вырăнне килет çĕнни —

Ятарласа кунçул чĕнни,

Тапать хăвачĕ ун шалтан.

Çакна эп курнă куçкĕрет.

Анчах пĕлмен эп халиччен те —

Хăрса ӳкни кăна çĕрет,

Чĕрри пурнать çĕр айĕнче те.

Шур тымарсем. Пин-пин тымар.

Чĕре пекех вĕсем тапаççĕ,

Тунасене сĕткен параççĕ.

Епле тырпул хунать патвар!

Туратланса, шăп аялтан

Вĕсем ӳсеççĕ вĕçе-вĕçĕн.

Пĕр ĕмĕт, пĕр тĕллев ялан —

Чĕр тымар пек пулинччĕ ĕçĕм.

Юрататăп сана, сумлă иккĕ.

Эс ыт мар, яланах эс тĕкел.

Эс вĕç-хĕрсĕр инçет, эсĕ чикĕ,

Юрату çутнă уйăх-хĕвел.

Мăшăрпа çеç пĕччен çын малашĕ.

Яланах çывăх тусшăн кĕреш.

Хĕпĕртет епле амăшĕ-ашшĕ,

Сăпкара ярăнсан йĕкĕреш.

Мăшăр куçăн, ун хĕмлĕ илемĕн

Хăватне ĕненсе тăр чунтан.

Эс хăрах çунатпа çĕкленеймĕн

Чăн телей тӳпине нихăçан.

Кил, юлташлăх, пĕччен шанса ан тăр.

Ĕмĕр иккĕн пулар-и пĕрле?

Икĕпит текенни çеç путлантăр,

Иккĕрен вăл суйлатăр пĕрне.

Çуркунне çуркуннех çав. Мĕнпур чĕрчун тулалла, хĕвел ăшшинелле туртăнать. Чăн та, çанталăкĕ кăçал ытлашши киленмеллех пулмарĕ-ха. Ял çийĕн кĕркуннехи пек тачка хăмăр пĕлĕт ластăкĕсем тăсăлса иртеççĕ. Çил. Сивĕ çумăр. Вăхăт-вăхăт йĕпе юр лаплаттарса ӳкме тытăнать. Çул сĕлкĕшленет.. Утма та ырă мар. Тепĕр тесен, çакнашкал сĕлкĕш çула ача-пăча тиркемест. Эх, чупса тухаççĕ те вара шăркалчăсем урама, пĕр-пĕринпе ăмăртса, çавраçил пек малтан малалла ыткăнаççĕ! Икĕ еннелле сĕлкĕш юр сирпĕнет — автобус пĕрĕхтернинчен кая та мар!..

Çуркунне çуркуннех çав. Акăнин шурă чăххисем тул çутăлнă-çутăлман ферма витинчен çерем çинелле хĕвĕшсе тухаççĕ. Акăни вите алăкне аран çеç уçса яма ĕлкĕрет.

Çук, пĕр тăтăшах тĕксĕм çанталăк пулмасть. Паян, акă, юрлă-çумăрлă сăлпăран хыççăн, тĕлĕнмелле ăшă кун килсе тухрĕ. Хĕвел, хăй унччен пытанса пурăннăшăн айăпа кĕнĕ пек, хĕлхемне пĕр хĕрхенмесĕр сапать. Тăвайккинчи çерем куç умĕнчех ешĕре пуçларĕ.

Акăнин шурă чăххисем савăнчĕç. Пĕр вĕçĕм кăтиклеççĕ те какалаççĕ. Автанĕсем, çулăм пек киккирикĕсене вылятса, ташла-ташла авăтаççĕ. Çакна кура Акăнин те чунĕ хĕпĕртет. Тулса килнĕ ăшă кăмăлне парăнса, вăл çинçе сасăпа шăппăн-шăппăн юрлать:

Малалла