Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Г.Х.

Пĕр-ик эрне иртет аран-аран,

Вăй-хал илме кăна тытăнкалатăп, —

Ангина-грипп çапать каллех пуçран,

Каллех пашка-пашка кăна выртатăп.

Сĕтел çинчи тетрадь-кăранташа

Каллех эрне ытла эп тытаймастăп:

Чĕре кăкне лăскан чĕр шухăша

Çунат парса çула ăсатаймастăп!

Çуратнă халăхпа Тăван çĕршыв

Ӳпкев тăваççĕ пек, куçран пăхуçăн —

Çавна туйма асап-çке çамрăк пуçăн...

Тус-тантăшсем! Ман сирĕн пек ыр-сыв

Пуласчĕ те... ĕçлесчĕ ывăнмасăр,

Ура лартакансем çине пăхмасăр!

1956-1965

Авалтанпах, пирĕн асаттесен аслашшĕсем пурăннă чухнех, Сиккассипе Яманкасси ялĕсен хушшинче çурçĕртен кăнтăралла юханшыв юхса выртнă. Çав юханшыв çырмине вара пирĕн асаттесен аслашшĕсемех темшĕн Тăрна çырми ят панă. Тăрнисене никам та курман тет унта. Шывĕ нумаях пулмасан та çыранĕсем çав тери сарлака, вĕсем сип-симĕс курăкпа витĕннĕ. Çавăнпа та кунта кашни çулах, çăва тухсан, икĕ ялăн выльăх кĕтĕвĕсем çӳреççĕ. Çырман сылтăм енчи çыранĕнче — Сиккасси кĕтĕвĕ, сулахай çыранĕнче вара — Яманкасси ял кĕтĕвĕ.

Çапла пĕррехинче пирĕн кĕтĕве кайма черет çитсен кӳршĕри Анна аппапа ĕнесене Тăрна çырмине илсе кайрăмăр. Ĕнесем кунта çӳреме хăнăхнă ĕнтĕ, çавăнпа та вырăна çитсенех пуçĕсене чиксе çемçе симĕс курăка татса çиме тытăнчĕç. Часах Сиккасси кĕтĕвĕсем те çырман сылтăм енне çитсе чарăнчĕç. Кунĕ шăрăх тăрать, çавăнпа та ĕнесем кăнтăрла енне сулăнсанах çырма варринче ӳссе ларнă йывăçсен сулхăнне кĕрсе тăрса кавлеме тытăнчĕç. Эпир вара савăнсах кăнтăрлахи апата лартăмăр. Çисе тăрансан Анна аппа сулхăна кайса выртрĕ, эпĕ вара хĕвел ăшшинех вырнаçрăм.

Çапла канса выртнă чухне сасă илтех кайрăм. Пĕри питĕ çемçе сасăпа мана: «Кил кунта, кил кунта!» — тесе чĕнет. Сасă енне çаврăнса пăхрăм та тĕлĕнсех кайрăм. Çыранăн çӳл енче тĕмеске çинче пĕр чĕрчун тăра парать. Хăй çăмлă, сухаллă, кушак евĕрлех темелле, анчах кушак мар. Ик ури çинче тăрать, малти урисене кăкăрĕ çумне хутлатса хунă. Мана пĕр вĕçĕм: «Кил кунта, кил кунта», — тет. Эпĕ тĕлĕннипе: «Эсĕ кам, эпĕ сана халиччен курман-çке», — тетĕп. «Эпĕ сăвăр, эп хурал», — тет хайхи чĕрчун. Сăвăр ятлă чĕрчун пуррине илтнĕ-ха эпĕ, анчах та хăйне куçпа курман. «Мĕн тума чĕнетĕн эсĕ мана?» — тетĕп сăвăра. «Ара, кĕрсе кур пирĕн яла. Эпир мĕнле пурăннине пĕлес килмест-и вара санăн? Эпир çынсем пекех, çынсен йăли-йĕркипех пурăнатпăр», — тет. «Манăн пĕлес килет-ха — эсир мĕнле пурăннине, анчах та эпĕ пысăк-çке, сирĕн шăтăка епле кĕрĕп-ха?» — тетĕп. «Пирĕн яла кĕресси ним те мар. Кил кунта, хăвăн патак тавра виçĕ хутчен хĕвеле хирĕç çаврăн та, пирĕн ял алăкĕ саншăн пысăкланса кайĕ», — тет сăвăр. Эпĕ вара савăнсах сăвăр шăтăкĕ çывăхне пытăм та хам патак йĕри-тавра хĕвеле хирĕç çаврăнма тытăнтăм, çаврăннă май ман алăри патак пысăкланса пычĕ, малтан кашта пек, унтан пĕрене пек пулса çĕре лап! турĕ. Эпĕ вара тĕлĕннипе хытсах кайрăм. Ман умра тем пысăкăш çăмламас чĕрчун тăра парать.

Малалла

Чылай синкерлĕхе тӳссе ирттереет чĕре.

Анчах та пур чи сĕмсĕр вăй çут тĕнчере!

Кĕтместĕн те,

Кăшла пуçлать вăл чĕрене,

Ăна масар та илеймест хăй аллине.

Ун чунĕ çук.

Куçа та курăнмасть, çил пек.

Çапах çынна тĕпрен тăпăлтарать, мур пек.

Мĕскер ку тетĕр-и?

Мĕн пултăр! Вăл — элек!

Çĕр чăмăрĕ çинче пурнан инкек.

Эп каçаратăп...

Турă каçартăр...

Хамăн нушашăн хамах эпĕ айăплă.

Пурнăç кăна вырăна ĕнтĕ лартăр.

Çавăн чухне çĕн çулпа пĕрле кайăпăр...

Иртнĕ кун çеç каялла çаврăнса

Ан хутăр ура пире иксĕмĕре.

Хĕрӳ туйăмсем хирлӳ пек карăнсан,

Ялан сыхă тăтăр чĕре.

Эп каçаратăп...

Турă каçартăр...

Хул пуççийĕм çинче ларакан пирĕшти —

Килес кунăн çути

Сĕм çĕрле те сыхлатăр.

Иксĕлми пултару инкеке сирсе ятăр.

Вăй пурах-ха, вăй пур!..

Эп — кун-çуллă! Туятăп...

Караслă пыл çиме чĕнет утарçă.

Йытти те ман çумах ун пырса ларчĕ:

«Ку мĕнле çын?» тесе шутлать пулас,

Çав вăхăтрах çĕн тусĕшĕн хавас.

Вăрман чечекĕсен мĕнпур шăрши

Утар пӳртне сисмесĕрех тулать:

Кунта вăрăмланать кун-çул тăршши,

Кунта пăхаттирле вăй пухăнать.

Утарçă халĕ сакăр вуннăра,

Утти çăп-çăмăл, юман пек ларать.

Кире пуканĕпе,

Ик пăтлипе,

Вăл çăмăллăн çеç вылĕ, мечĕк пек.

«Хĕре те куç хыватăп хăш-пĕр чух...

Шӳтлетĕп эп...

Ята ярассăм çук.

Халь арăм та ман ирттерет хĕртен.

Алри ĕç выляса тăрать куллен», —

Шур сухалне шăлать вăл йăл кулса,

Хăй сыпнă май мана курка парса.

Караслă пылăн техĕмĕ аван,

Аван çав юратса

Хăналасан...

Ман тăван ялăм — Кĕçĕн Ăстакасси. Вăл чăннипех илемлĕ вырăнта вырнаçнă: йĕри-тавра вăрман, улăх-çаран, уй-хир, çăлкуçсем, юханшыв…

Тахçан-тахçан авал вара ку тăрăхра сĕм вăрман çеç кашласа ларнă. Тискер чĕрчунсем, ӳхĕсем шăплăха татнă... Кашкăрсем нумай пулнă, упасем хуçаланнă.

Малтан кунта çынсем пурăнман. Вăрман чăтлăхне чухăнсем пуянсенчен тара-тара килсе вырнаçнă. Çак çынсем çĕр ĕçĕпе пурăннă, сунара çӳренĕ, çывăхри юханшывра пулă тытнă. Таса та тăрă Тенкĕрлĕк шывĕ çынсемшĕн çăлăнăç пулнă, ара пулла карçинккапах тытма май пулнă иккен. Тенкĕрлĕк халĕ Сĕнтĕр юханшывне юхса тухса Атăлпа пĕрлешет.

1556 çулта тĕне кĕмен чăвашсем вăрманлă вырăна çемйисемпе куçса килнĕ: Емшек, Томаккай, Эртек, Ярох. Çынсем вăрман кăкланă, урпа акса ӳстернĕ. Эртек кӳлĕ тунă, унта пушăт шӳтернĕ, мунчала тума вара Яроха панă.

Кайран Турхан ятлă çын ертсе килнипе тата çичĕ çемье куçса килнĕ. Вĕсем хальхи Кив çурт çырми тăрăхне вырнаçнă. Ваттисем каланă тăрăх, Турхана кунта килĕшмен. Вăл вара темиçе вăрман, çырма урлă куçса каять, халĕ унта Турханкасси ялĕ.

Каярахпа тата пирĕн тăрăха тутарсенчен тарса Атмула, Шункка, Çерплюй килсе вырнаçнă. Вĕсем те вăрман кăкласа акмалли çĕр тунă, урпа ӳстернĕ, çурт-йĕр çавăрнă.

Малалла

Шур хумсем чуптарать шур чечеклĕ уçланкă,

авăтать пĕр куккук, çул шутне шутласа-тăр.

Кур: вылять кӳлĕре йăпăр-япăр уланкă,

пытанать те — каллех çут тĕнче лăпкă, сапăр.

Янăрарĕ куккукăн сасси çеç пит тăлăх —

тăрăшать пуль çулсен хиоепне вăл тупасшăн?

Ман бухгалтер пулма шухăшланă вăл кăлăх:

хам çулсен хисепне хам саспа эп шутласшăн.

Эп пĕлместĕп: ман ĕмĕр кĕске-и е вăрăм?

Халлĕхе сиккипех-ха чупать çилçунатăм.

Кам унта йăпшăнса, вăрăлла пăхрĕ хăррăн?!

Кирлех мар-тăр пĕлме — кăмăлна çеç хуçатăн.

Çул çине чул хурса хăварсан та — чĕнӳллĕн

ялкăшса сарăлать манăн ĕмĕр çуначĕ.

Эй, усал ĕç, усал ĕçӳпех эсĕ пӳлĕн:

касса татĕ пĕрех чĕлхӳне чăнлăх-хачă.

Çилçунатăн çилхи вĕлкĕшет çиле майăн,

ку ӳкерчĕк куçа курăнать шухăш витĕр.

Тен, ваклантăм та пуль тепĕр чух пайăн-пайăн?

Хапхуна çеç халех, килес кун, эс ан питĕр!

Тепĕр хут йыхăрса илес çук ниепле те

хам хыçри кунсене. Ав, хĕвеллĕн, тĕтреллĕн

Малалла

«Кунçул, тăванăм, пирĕн питсенче

тĕренпелех-ши касăсем хăварнă?» —

тесе супсан та тĕкĕр умĕнче,

пĕтĕмлетӳ туни пĕрре те чармĕ.

Çĕр халиччен курман ĕç-хĕлĕпе

Ӳсет-и çын? Ку пархатарлă тăсăм

Ан чарăнтăр тесе, çĕн ĕмĕтпе

çĕклет пире кунçулăн çирĕп ăсĕ.

Анчах салтак вăл юлнă салтаках:

ӳксен те санăн чĕрӳнте вăл тăрĕ.

Вăранĕ вилĕм ыйхинчен татах:

çĕршыв тăшманĕ сехĕрленĕ, хăрĕ.

Сан умăн утĕ улăп ĕмĕлке,

вăрман та, хир те тăвăл евĕр кĕрлĕ.

Вăл — пуля витĕр тухнă кĕлетке —

хура вăя пĕр шит юлмасăр йĕрлĕ.

Ас-хакăлпа чун витĕр вăл утать,

ăс-хакăлпа чун витĕр — унăн çулĕ.

Çапла, тăванăм, пурнăç тăсăлать,

çапла, тăванăм, вилĕмсĕрлĕх юлĕ.

Салтак утать!

Вăл хăйĕн тивĕçне

пурнăçласа утать килес кунсемшĕн.

Историшĕн утать вăл.

Ывăлне

хавхалану кӳрен çурхи хĕвелшĕн.

Ку тивĕç — йывăр.

Хăв çине ăна

илсе, тупасшăн эсĕ чăн хăюлăх.

Малалла

Эп çуралнă Татмăшра,

Хамăр ял ялан асра.

Манăн ялăм – паллă ял.

Вăл ман чунăмри хавал.

Аттепе анне кунта

Пурăнаççĕ савăнса.

Ешерет кунта вăрман,

Кăмпа –çырлапа пуян.

Уй-хирте ӳсет тыр-пулă,

Хумханать ав сарă тулă.

Куçпа виçейми çаран,

Унăн илемне курсам.

Аякранах пирĕн ял

Вăрман евĕр курăнать.

Çак ялта çуралнăран

Манăн чунăм савăнать.

Ман юратнă асанне

Çакă ялта пурăнать.

Ялти тĕрлĕ халапа

Мана каласа парать.

Асанне каланине

Итлеме те кăмăллă.

Унăн кашни сăмахĕ

Пултăр ялан усăллă.

Тахçан пирĕн тăрăхра

Сĕм вăрмансем кашланă.

Унта тискер чĕрчунсем

Хуçаланса пурăннă.

Ку тăрăха та çынсем

Куçса киле пуçланă.

Татмăш ятлă пĕр чăваш

Килнĕ хăйĕн йăхĕпе.

Татмăш вăл тĕне кĕмен

Чăваш пулнă тееççĕ.

Ял ячĕ те çавăнпа

Татмăш пулнă тееççĕ.

Малалла

Ĕлĕк-авал пĕр патша пурăннă. Унăн питĕ пысăк çар пулнă. Çак çар пуçлăхне вара Эйпеç тесе чĕннĕ. Вăл паттăр, хăюллă тата кăшт çеç чее çын пулни паллă.

Пĕррехинче вĕсем çине хăйсенчен пĕр вунă хут вăйлăрах çар тапăнать. Патша салтакĕсем хăраса ӳкеççĕ. Эйпеç кăна хăйĕн яланхи çирĕплĕхĕпе ыттисене хуçăлса ӳкме памасть.

— Эйпеç, пăх-ха, вĕсен çарĕ хура пĕлĕт пек, вĕçĕ-хĕрри те çук. Кун пек эшкере çапăçса çĕнтерме пулĕ-ши?

Эйпеç вара çапла хуравлать:

— Эпир — вырăс салтакĕсем. Тĕрĕслĕхшĕн çапăçакана Турă та хăйĕн аллине парĕ.

— Пăлханса ӳкме кирлĕ мар, айтăр эпир çакăн пек туса пăхăпăр. Турă пирĕн енче-и е çуккине пĕлмешкĕн эпĕ укçа ывăтăп. Ăмăрт кайăк енне ӳкрĕ-тĕк — çĕнтеретпĕрех, Турă пире пулăшса пырĕ. Тепĕр енне ӳкрĕ-тĕк — çĕнтерейместпĕр, Турă вĕсен енче пулĕ.

Çар çыннисем Эйпеçпе пурте килĕшеççĕ. Вара Эйпеç укçине ывăтса ярать. Укçине пăхаççĕ, чăнах та ăмăрт кайăк енĕпе ӳкет.

Эйпеç салтакĕсем çапăçăва хавхаланса кĕрсе каяççĕ. Вĕсен ĕненĕвĕ çирĕп. «Халĕ Турă та пире пулăшать, çĕнтеретпĕрех», — тесе шутлаççĕ. Питĕ паттăррăн çапăçаççĕ вĕсем. Çавна пулах çĕнтерет те ĕнтĕ патша çарĕ.

Малалла