Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Эп çуралнă çĕршывăм,

Ĕмĕр-ĕмĕрĕпелех

Сана тĕттĕм хуплаймĕ,

Сана усал çиеймĕ.

Çук, çуралнă çĕршывăм,

Нумай тăмĕ шурăмпуç

Сана çутатса ярĕ,

Сан çунатту çитĕнĕ,

Çĕнĕ вăхăт час çитĕ.

Çутă кунсем те пулĕç.

Вара ун чух, çав çут кун,

Пирĕн йăхсем пĕрлешĕç.

Çав ирĕклĕ кун килсен,

Пур пурнакан халăх та

Сана, таса çĕршывăм,

Пуçне тайса пуççапĕ...

Мулкач çемйинче ултă çура пулнă. Ашшĕпе амăшĕ пĕррехинче пасара кайнă.

Пасартан таврăннă чух вĕсен умне кашкăр сиксе тухнă, «Эпĕ сире çисе яратăп!» — мĕкĕрнĕ вăл. Анчах куянсем ăна улталама шутланă.

— Ах, хисеплĕ кашкăр! Пирĕн ыйтăва татса пар-ха, — тенĕ вĕсем.

— Тархасшăн! Анчах кайран тӳрех сире çисе яратăп! — сас хăпартнă кашаман.

— Ĕнер эпир пысăк аш татăкĕ тупрăмăр, — тенĕ мулкачсем, — анчах ăна ниепле те пĕр тан пайлаймастпăр. Пĕр татăкĕ пысăкрах тухать пек. Эсĕ пире çав какая пайласа параймăн-ши?

— Хаваспах, — килĕшнĕ кашкăрĕ. Вăл куянсене çеç мар, аш татăкне те çисе ярасшăн пулнă.

«Кĕске хӳресем» ăна çул кăтартса пынă. Кĕçех вĕсем киле çитнĕ.

— Эсĕ пирĕн пӳрте кĕрейместĕн вĕт, аш татăкне хамăрах илсе тухатпăр, — тенĕ те чее куянсем пӳрте кĕрсе çурисемпе пĕрле вăрттăн кĕтесе пытаннă.

Кашкăр вара кĕтсе ларсан-ларсан хăйне улталанине ăнланнă та мулкачсене вăрçса килелле утнă.

Вăшин-вăшин çил вĕрет,

Ăшă енчен çил вĕрет,

Ăшă çилпе юр пĕтет,

Юр айĕнчен çĕр тухать.

Хĕвел пит хĕртсе пăхать,

Тăри юрлать савăнса,

Юр ирĕлсе шыв пулать,

Шывĕ юхать явăнса.

Йывăç çулçă кăларать,

Курăк шăтса ешерет,

Кайăк юрри илтĕнет,

Пĕтĕм тĕнче хĕпĕртет.

Хура халăх хатĕрлет

Сухапуçне, сӳрине.

Çĕр типессе вăл кĕтет

Акма çурхи тыррине.

Çĕр те типрĕ, ăшăнчĕ,

Хура халăх хускалчĕ:

Çур тыррине акаççĕ,

Ана çине сапаççĕ.

Ăшă тăрать çанталăк,

Пĕтĕм хирĕпе халăх

Хитре тумпа çӳреççĕ,

Пит тăрăшса ĕçлеççĕ.

Хăшĕ-хăшĕ акаççĕ,

Хăшĕ тата сӳреççĕ. (...)

Эсĕ, сар хĕр, çав тери

Мĕншĕн чипер пулнă-ши?

Эсĕ кулса калаçни

Мĕншĕн пит илемлĕ-ши?

Вăййа-мĕне тухсассăн,

Шăпчăк пекех янăран,

Е ташлама тытăнсан,

Лăпкă шыв пек юхатăн...

Утса-утса пынă чух

Кăкăр тулли шур кĕмĕл

Шăнкăртатса çеç пырать —

Çамрăк чуна вылятать.

Пилĕк тăрăх сарă çӳç

Вут çĕлен пек явăнать.

Сар çĕçкĕн те çавăнтах

Вĕл-вĕл туса çеç тăрать.

Е ват çынна куратни,

Е яшшине куратни —

Пуринпе те юмахлан,

Çан-çурăма хумхатан...

Эсĕ, сар хĕр, çав тери

Мĕншĕн чипер пулнă-ши?

Сана курсан çамрăк пуç

Ма шухăша каять-ши?

Ирĕклă çырнă сăвăсем

Эй, ваттисем! Иртнĕ ĕмĕрĕре

Асап чăтса ирттернисем!

Мĕн авалтан чăваш чĕлхи

Асап чăтни аса килет-и сире?

Сире аса килет-и авалхи?

Шухăшлăр-ха! Астăвăр, ваттисем!

Чăваш çынни авал чухне

Пуçне чиксе шăппăн çӳренĕ,

Тункатаран та шикленнĕ...

Чăваш чĕлхи асап айне

Путарăннăччĕ ун чухне...

Эй, ваттисем!

Эй, ват çынсем!

Авал чăваш асаплă пулнине

Çамрăксене каласа парăр:

Тăван çĕршывăн капăр чĕлхине

Ялан савма хушса хăварăр.

Эй, ваттисем! Пĕтĕм чĕререн

Сире пиллетпĕр ыр пилпе:

Эпир асапсене парăнманнипе

Чăваш чĕлхи чĕрĕлчĕ вилĕмрен.

Кăвак хуппи пĕлĕт тăрĕнчен

Чăваш çĕрне çутатса ячĕ.

Тăван çĕршыв чĕлхи хăвачĕ

Чĕрĕлсе тăчĕ вилĕмрен.

Чăваш чĕлхи текех чухăн мар!

Чăваш чĕлхи чĕрĕлчĕ вилĕмрен.

Эй, чăвашсем! Пĕтĕм чĕререн:

— Чăн чĕрĕлчĕ! — тесе кăшкăрар.

Эсир тата, вĕри чунсем!

Кăвар чунсем, яшсем, хĕрсем!

Малалла

Ку ĕç тахçанах пулса иртнĕ. Ун чухне çĕр çинчи пурнăç хальхинчен урăхларах пулнă тет.

Вăрманта йывăç тăррисене илемлĕн каснă. Çак ĕçе пурнăçласа пыма ятарласа пĕр пысăк кайăка хушнă. Унăн сăмси хачă евĕр пулнă, тура пек хӳри каснă туратсене пуçтарса тирпейлесе пынă.

Çак патшалăхăн хуçи вăрман варринче ӳсекен йывăç пулнă. ăна нихăçан та касман, унăн тураттисемпе çулçисене тураса якатнă çеç. Çак йывăç кайăкпа чĕр чунсен чĕлхисене те лайăх пĕлнĕ иккен. Çавăнпа вăл пуринпе те калаçма пултарнă, йывăрлăхра та пулăшнă.

Чĕр чунсен кашнинех хăйĕн тивĕç пулнă. Тĕслĕхрен, каюра çум курăк çумланă, чĕрĕпсем ӳкнĕ пан улмисемпе грушăсене пуçтарнă. Пакшасем хĕлле валли йĕкел, мăйăр, кăмпа типĕтсе хатĕрленĕ. Пĕр чĕр чун та ĕçсĕр ларман.

Вĕсем эрнере пĕрре вăрман варринчи йывăç умне килнĕ, хăйсен ĕçĕсемпе паллаштарнă, тутлă апат-çимĕçпе хăналаннă.

Мумук çав йывăç-патша умĕнче хисеплĕ хуралта тăнă. Унăн йывăçран уйрăлма юраман. Вăрманта пулса иртекен ĕçсемпе тата çĕнĕ хыпарсемпе ăна унăн тусĕсем — Пĕçукпа Юмахпи паллаштарнă. Вĕсем пĕр-пĕринпе туслă пурăннă.

Пĕçукпа унăн тусĕсем те час-часах аçтахасене кӳлсе кӳлĕ хĕрринчен шыв турттарса килнĕ, йывăç-патшана шăварнă. Аçтахисем лăпкă пулнă, çапах та хăйсене çиллентерекенсене вут-çулăм сирпĕтнĕ.Мумукпа Пĕçук тусĕсене вĕсем тĕкĕнмен, патшана та итлесе, пăхăнса пурăннă.

Малалла

Питĕ кансĕр çанталăк...

Çил вĕрнипе юр вĕçет...

Лере, картасем панче,

Пĕр çын такама кĕтет.

Калпак... çĕнĕ шур кĕрĕк...

Ăш çăматă уринче.

Патронсемпе çыхнă пилĕк,

Çĕнĕ пăшал аллинче.

Пирĕн хĕрлĕ салтак вăл,

Хуралта иккен тăрать.

Таса, харсăр... Лăпкăн вăл

Шур тăшмансенчен сыхлать.

Çак çуркунне пулсассăн,

Типĕ курăк ешерет.

Вăрман çулçа кăларсан,

Кайăк сасси илтĕнет.

Хĕрлĕ хĕвел пăхать-çке,

Курăк ӳсет ярăнса.

Тĕрлĕ çеçке ӳсет-çке,

Çынсем çӳреç савăнса.

Çак тусем те çуркунне

Пит илемлĕн курăнаç.

Тĕрлĕ тĕслĕ илемлĕ,

Хитре тумтир тăхăнаç.

Çеçкийĕсем ту çинче

Улан-улан курăнаç.

Лайăх пăхсан, çеçкесем

Кулнă пекех туйăнаç.

Çеçке çинче пыл хуртсем

Вĕçе-вĕçе çӳреççĕ;

Пылне пухса илсессĕн,

Килне вĕçсе каяççĕ.

Эпĕ — лантăш. Вăрманта çитĕнетĕп, пĕчĕк шăнкăрав евĕрлĕ шурă чечексем çуратăп. Çу уйăхĕнче чечеке ларатăп, 15-25 сантиметр çитĕнетĕп. Ман ачамсем — хĕп-хĕрлĕ çырласем. Тахçан авал вĕсем хура хурлăхан çырли пекех тутлăччĕ, ачасем те юратса çиетчĕç, анчах та...

Пĕррехинче ачасем вăрмана килчĕç. Эпир тин çеç вăй илсе чечек сарма ĕлкĕрнĕччĕ. Çурхи вăрман ачасен сассипе тулчĕ.

— Пăхăр-ха, чечексем! Мĕн чухлĕ лантăш! — пĕр-пĕринпе тупăшсах кăшкăраççĕ вĕсем.

«Мĕнех, эпĕ тăрăшни сая каймарĕ, ман илемлĕ чечексене çийĕнчех асăрхарĕç», — хĕпĕртерĕм эпĕ.

— Килĕр, пире пăхса савăнăр. Шурă юр мана хăй тĕсне парнелесе хăварчĕ. Манăн чечексем юртан та шурăрах, питĕ хитре, — терĕм ачасене. Чим-ха, ман кӳршĕ йĕрет мар-и? Чăн та, ман тус-тантăшăм куççуль тăкать,

— Чечекĕме татрĕç, мана амантрĕç.

Ытти лантăшсем те пĕр-пĕринпе тупăшсах йĕме-нăйкăшма пуçларĕç. Ачасем вĕсене тăпăлтараççĕ иккен. Ман йăмăка та çав шăпах лекрĕ, ăна та татакан тупăнчĕ. Вăл куççульне ман çине тăкса хăварчĕ, хăйне кӳрентернĕшĕн ачасене тавăрма ыйтрĕ.

Эпĕ хăрушлăха сиссе пуçăма çулçă айне чикрĕм. Ĕлкĕртĕмех-мĕн, ачасем мана кураймарĕç, хам çеç вĕсем мĕн хăтланнине вăрттăн сăнаса лартăм. Туратсене хуçаççĕ, чечексене тăпăлтараççĕ, хурăнсене çĕçĕпе касса амантаççĕ, кайăксене ухăсенчен переççĕ.

Малалла

Шăпчăк юрлать, янратать,

Чунăм илтет — хурланать.

Çак шăпчăкăн юррине

Тытса пули чĕрере?

Шăпчăк мана систерет

Савнă сар хĕр шухăшне.

Сар хĕр юрлать асăнса

Хăйĕн чунĕ савнине.

Чунăм савни — сар каччă,

Кил иксĕмĕр калаçар!

Калаçнă чух пĕр-пĕрне

Ыталаса чуптăвар.

Чунăм çунать, — савни, кил!

Пуçри хуйха хăвалар.

Ыталанса юрласа,

Манăн чуна пусарар.

Савни, сана сарă хĕр

Илĕртесрен мана шан.

Сана манран илеймĕç,

Ĕмĕрлĕхе пулăн ман.

Савни, пире никам та

Пĕр-пĕринчен уйăраймĕ.

Хаяр усал тăшман та

Пирĕн хушша кĕреймĕ.