Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Хытхура тата çум пуснă

Сарăлнă çĕрте.

Вăтăр çул каялла пулнă

Хăтлă ăш вите.

Инçех те мар пӳрт те ларнă —

Паллă никĕссем.

Ку çĕртен ыр ял саланнă,

Пĕтнĕ кунĕсем.

Вăрман пек ларать ял сачĕ...

Чăтлăх пек пăхсан.

Мĕнле пулнă-ши ял яч? —

Çук халь калакан.

Çăл пуссийĕ пулнă вырăн

Ларнă хупланса.

Ах, анчах тапан çăл шывĕ

Тек выртать юхса.

Çуркунне тапраннă кайăк

Çук килмест кунта —

Этем хăтлăхĕ çухалнă

Пĕтнĕ вырăнта.

Кайăк хур карти хурланчăк

Сас парса иртет:

— Ырă пурнăç та саланчăк, —

Тенĕн илтĕнет.

Кайăк мар, этемĕн улĕ

Кайнă ку çĕртен.

Малалли мĕнле ун пулĕ?

Мĕн кĕтет çӳлтен?

Кам ачи-пăчин хунавĕ

Хуйхатса çынна

Ку çĕртен хыт хăваланă,

Янă Хусана.

Пулнă, теççĕ, урмăш вăхăт —

Çинĕ çын çынна.

Ял кăкне кăкланă мăкăльт

Ирсĕр самана.

Малалла

Салакайăк вĕçсе анчĕ

Çăл пури çине.

Пĕр сиксе вăл пырса ларчĕ

Курита хĕрне.

Курита тулли çăл шывĕ

Чӳхенет çилпе.

Кашни кун кунта ял выльăх

Шыв ĕçет ирпе.

Çалакайăк пуçне чикрĕ,

Ĕçрĕ шыв хумне,

Вăл çине-çине чӳхерĕ

Типнĕ хăй пырне.

Чĕвĕл-чĕвĕл чĕвĕлтетрĕ

Шывшăн савăнса.

Хăй ĕçпе каллех вĕçтерчĕ

Çунатне çапса.

Ака, 2000.

Хĕрлĕ Чутай районне кĕрекен Штанаш ялĕпе унта пурăнакан çынсем çинчен пысăк пичетре 1848 çулта Петербургри «Северное обозрение» журналта «Предания чуваш» ятлă очерк пичетленнĕ. Ăна çак ялта çуралса ӳснĕ Василий Иванович Лебедев хайланă.

«Чĕмпĕр кĕпĕрнинчи Кăрмăш уесĕнче Станашево ялĕ пур. Кунти вырăс ваттисем каланă тăрăх çав ялăн ячĕ ялтан çур çĕр хĕвел тухăç енче, виçĕ çухрăмра, сăртăн çурринче, пысăках мар Выла шывĕ хĕрринчи пĕр хăрушла хыр патĕнче пулнă вăрă-хурахсен станĕпе çыхăннă.

Чăваш ваттисем пачах урăхла, Станашево ял ячĕ Сăр тăрăхĕнчи чăвашсен ăрăвне пуçласа янă çичĕ пĕр тăванран пĕрин ятĕнчен — Штанашран пулса тăнă теççĕ.

Санăн, Штанаш, пăрулас ĕнӳ пур, хăвала ăна хăш еннелле те пулин, ĕнӳ пăруланă вырăна пӳрт лартăн та ĕçлесе пурăнăн, ĕнӳ утса тухнă çул санăн пултăр».

Революциччен Штанаш сали Атай вулăс центрĕ пулнă. Ялта чиркӳ ĕçленĕ. Ун çумĕнче шкул уçнă.

Истории докуменчĕсене ĕненес пулсан шкула 1840 (Календарь Симбирской губернии. 1877г. Стр.125) е 1842 çулта (В.Э.Красовский. Хронологический перечень событий Симбирской губернии 1372–1901 гг. Симбирск. 1901. с. 84) (Государственный архив Ульяновской области) уçнă.

Малалла

— Авланман яшран пулмасть, —

Терĕ сар инке.

— Авланман яш лартаймасть

Авăр сенĕке.

Çитрĕ авланни патне

Сенĕке йăтса.

— Пуртă çук, — тет авланни

Йăмăх вăтанса.

Çитрĕ тимĕрç лаççине

Ватă çын патне.

Тимерç сенĕк аврине

Лартрĕ вырăнне.

Кăмăл тулчĕ сар инкен —

Кулчĕ ун тути.

— Яшсене эс ан тирке, —

Терĕ çеç ватти.

Умра — кив ял, пураллă шкул.

Чунрах-ха вăл, ялан асра,

Пире вăл пачĕ чиксĕр мул…

Пулса курам-ха çав касра.

Çул уçрăн эсĕ, Штанаш,

Çунат та патăн, вăштăрах,

Ир-каç чупатпăр вăш та ваш.

Çулсем ак вĕçрĕç шăкăрах.

Шутлатăп эп, пĕлмес миçен

Çак йăваран инçе вĕçейнĕ?

Ун пилĕпе ӳссе, çиçсе

Миçе ăру-никам виçеймĕ?

Умра кив ял, вĕреннĕ шкул.

Чунрах-ха вăл, ялан асра —

Мĕн-ма тесессĕн пачĕ мул…

Тепре пуласчĕ çав касра.

* * *

Мăн çут çинче кив шкул вырнаçнă.

Сăн -пичĕпе чуна туртать.

Вăхăт чуппи, манпа калаçнăн,

Историе яри уçать,

Класа учителĕмĕр кĕчĕ.

Тум-çумĕ тап-таса, хитре.

Садри улма пекех ун пичĕ,

Вылять йăл кулă çав питре.

«Сывах-и, тусăмсем-атьсемĕр,

Епле чупатăр?... Лайăх-и?

Пуçланчĕ сирĕншĕн çĕн ĕмĕр. —

Сире сунатăп чи пахи.

Сирĕн умра халь уçă алăк —

Юмах тĕнчи инçе чĕнет,

Унта çитмешкĕн йывăр, паллă,

Çитсессĕн ыр çăтмах кĕтет.

Малалла

1972 çул. «Чăваш Ен» ресторантан Валентин Урташ тухать. Хăй самаях хума ĕлкĕрнĕ. Чух-чух çеç пускаласа, кăштах ларса канас, туртса ярас шутла чарăнури сак патнелле утать. Тахăш вăхăтра — сисмен те — ăна икĕ милиционер хулран çатăрласа тытать:

— Ăçта васкатăн, гражданин юлташ? Пирĕн пата мар-и?

— Эп сирĕн юлташăр пулман та, пулмастăп та! — чăрсăррăн тавăрать поэт вĕçерĕнме тăрса. — Ярăр, хăпăр ман çумран!

Кĕçех, раципе чĕнсе илнĕ хыççăн, вĕсем патне «хура çăхан» пырса чарăнать. Йĕрке хуралçисем сăвăçа машина ăшне тĕксе кĕртеççĕ. Алăка тул енчен питĕрсе иличчен маларах Валентин Андреевич тахăш вăхăтра пухăнма ĕлкĕрнĕ çынсем еннелле çаврăнать те:

— Эй, хура халăх! — тет хыттăн кăшкăрса. — Чăваш шăпчăкне тытса каяççĕ! Пулăшăр, хăтарăр!

Анчах нихăшĕ те пĕр утăм тумасть ун еннелле, нихăшĕ те хута кĕрсе çур сăмах шарламасть. Мĕн тĕлĕнмелли! Пирĕн яланах çапла — хăнăхнă укçасăр концерт курма.

Акă илсе çитереççĕ «пăлхавлă» Урташа урăлтаркăча.

— Кам эсĕ? Ăçта пурăнатăн? — ыйтаççĕ сăвăçран. — Мĕн ячĕпе çакнашкалах персе лартрăн?

— Эпĕ — Урташ! Илтнĕ-и? Мĕн те пулин калать-и ку хушамат сире? Персе лартасси вара... Хам укçапа, хам тар тăкса тунипе ĕçнĕ! Сирĕнтен, хыт кукăрсенчен, кивçен илмен.

Малалла

Таса уйра, тӳремре,

Çул хĕрринчи çеремре

Ешĕл хурăн çитĕнет.

Çил лăскаман вăхăтра,

Сивĕ тивмен самантра

Тăп ларса вăл киленет.

Шерепеллĕ туратсем,

Вĕтĕ, кăтра çулçисем

Çиçеççĕ ун йăлкăшса,

Çурхи ырлăхлă куна,

Хăй ларакан таврана

Тăраç илемлĕх парса.

Тĕрлĕ вĕçен кайăка

Ларса канма, вăй пухма

Хăй çинех вăл илĕртет.

Кайăк, ăна тав туса,

Савăк юрă юрласа,

Çут сывлăша вирхĕнет.

Çавна курса, савнăçпа,

Эпĕ хам та юрлама

Хурăн айне вырнаçап:

Куççуль тăкнă куçсене

Ĕмĕрлĕхех типĕтсе

Хавас юрă шăратап.

Ешĕл вăрман шăп тăрать,

Пĕр сасă та илтĕнмест.

Хĕвел лайăх хĕртсе пăхать,

Кун иртни те сисĕнмест.

Ешĕл вăрман хушшипеле

Тĕрлĕ çеçке лăк ӳсет.

Çак вăрманта çӳренĕ чух

Манăн чунăм хĕпĕртет.

Тĕрлĕ çĕрте тĕрлĕ çеçке

Тĕрлĕ тĕслĕ курăнать.

Çеçкесенчен ырă шăрăш

Пĕтĕм çĕре сарăлать.

Вăрман хушши уçланкăра

Хĕрлĕ, сарă çеçкесем.

Çеçке çинчен çеçке çине

Вĕçсе çӳреç пыл хуртсем.

Пит илемлĕ, савăнăçлă

Çулла ешĕл вăрманта.

Вăрман хушшипеле ӳсет

Ешĕл курăк явăнса.

Юлташ ирех шăнкăравларĕ. Кулленхи пурнăç ыйтăвĕсем яланах кăсаклантараççĕ ăна. Халĕ мĕнле сăптавпа-ши?

— Паянхи хаçата вуларăн-и? — ыйтать вăл манран сывлăх-мĕн сунмасăрах. — Пултарулăх çыннисене хисеплĕ ятсем пани çинчен пĕлтернине куртăн-и?

— Вуларăм, куртăм, — тетĕп çакна. — Виçĕ çынна харăсах сумлă ятсем пани ырă пулăм. Анчах мана çакă тĕлĕнтерчĕ: виççĕшĕнчен иккĕшĕ çинчен пĕр сăмах та çырса кăтартман. Виççĕмĕшĕ пирки вара хаçатра вырăн шеллемен, вăл халичченхи мĕнле ĕçĕсемпе тава тивĕçе тухнине анлăн каласа панă. Ăна иккĕшĕнчен çапла мĕншĕн уйăрнине ăнланмарăм.

— Ăнланмалла марри кунта нимĕн те çук, — тет мана юлташăм. — Халăх вăл тем тĕрлĕ те шухăшлама пултарать. Хаçатра асăнманнисене ахалех пурте пĕлеççĕ тенĕ ĕнтĕ. Теприн пултарулăхĕ пирки никам та ан иккĕлентĕр тесе ун çинчен çырнă та. Журналистсен профессиллĕ чеелĕхĕ кăна ку.

Ăçта пăхан — утать чăваш...

Пит йывăр кутамкки,

Салхуллă сăнĕ, хăй йăваш,

Тарпа çиçет çамки.

Мĕн чул чăваш çак çуркунне

Тапраннă Лешене.

Каяç вĕсем çуракине,

Кайран — тырпул çине.

Чулхула вырăс çĕрĕнче

Шыраççĕ ĕç хĕрсе.

Тăван Çĕршыв, Чăваш енче

Çукрах пулас ĕçсем.

Чăваш çĕршывĕ — Чăвашьен,

Асаттесен тăпри.

Итле: кунта килен-çӳрен

Вăл Чăвашьен тупри.

ака уйăхĕ, 1996