Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

— Пĕрре çăлтăр, иккĕ çăлтăр, виççĕ...

Чӳрече умĕнче шухăша путнă хĕр ларать. Куç умĕнче — тăван ялăн кулленхи ӳкерчĕкĕ, илемлĕ çуртсем, сарлака урамсем, йывăç-курăк, ӳсентăран, çынсем... Пуçра вара паян урăххи... Шухăшсем таçта аякра — инçетре вырнаçнă вĕçĕ-хĕррисĕр Уçлăхра.

— Пĕрре çăлтăр, иккĕ çăлтăр, виççĕ... Чӳрече кĕленчи çине пырса çапăнакан çумăр тумламĕсене те çăлтăр тесе шутлатăп-çке-ха. Мĕншĕн мана Уçлăх хăйĕн патне çав тери туртать-ши? — хăйĕнпе хăй калаçса ларать хĕрача.

Чĕкеç хăмăр çӳçлĕ, кăвак куçлă. Вăл хăйне йĕркеллĕ тытать, ватăпа та, çамрăкпа та кăмăллă калаçать, çутçанталăка юратать. Ун çине пăхсан — хĕр ача ыттисем пекех тейĕн, анчах та Чĕкеçĕн пĕр уйрăмлăх пур — вăл кун сиктерсе Уçлăха вĕçет. Ял çыннисем Чĕкеç пĕлĕтелле хăпарнине сиснĕ ĕнтĕ, анчах хăйĕнчен кун пирки ыйтма аванмарланнă.

Паян Чĕкеç вĕçмерĕ, вăйлă çумăр çуни хĕр кăмăлне ирех пăсрĕ. Сасартăк алăк сасси ăна, шухăша путнăскерне, Уçлăхран уйăрчĕ. Чĕкеç каялла çаврăнса пăхрĕ, кӳршĕ ачи, Унтри, пӳрте кĕрсе тăнă, иккен.

— Чĕкеç, — тӳрех пуçларĕ Унтри, — мана тахçантанпах пĕр ыйту канăçсăрлантарать, ял халăхĕ сана Уçлăха вĕçет теççĕ, тĕрĕс-и ку?

Малалла

Хăма хапха кичемĕн уçăлса выртать,

Унăн юпи çумĕнче тупăк çийĕ тăрать.

Чĕрене çурса каякан йĕнĕ сасă илтĕнет,

Курăнать — вилнĕ çынна ăсатма вăхăт çитет:

Акă тупăка пӳртрен çĕклесе тухрĕç,

Ял-йышсем, тăванĕсем ăсатма кайрĕç.

Авалхи йăлана тумасăр ан хăварам:

Эпĕ те ĕмĕрлĕх пурнăçа ăсатса ярам

Çак çынна... Акă тарăн шăтăк. Хуллен ярса

Тупăка шăтăка антарчĕç; тăпра витрĕ

Ăна... Такам юлашки хут сасă кăларса,

Çак сăмахсене каласа юрла пуçларĕ:

«Чĕкеç килет чĕлхипе, —

Сан чĕлхӳне илтес çук,

Вăл санпа сăмахлас çук;

Шăпчăк килет юррипе, —

Эсĕ ăна илтес çук;

Куккук килет сассипе, —

Сан сассуна илтес çук.

Ешĕл курăк тухать, —

Эсĕ ăна таптас çук.

Хурăн çырли пиçнĕ чух

Пур хурăнташран уйрăлтăн,

Çĕр çырли пиçнĕ чух

Çĕртен-шывран уйрăлтăн.

Хĕлхемленсе тăр шыв юхать, —

Эсĕ ăна ĕçсе курас çук.

Тумак çил те вĕрĕ,

Хаяр аслати те авăтĕ,

Анӳ-аçу, тăвану йĕре,

Тантăшу-тусу шеллĕ,

Анчах эсĕ тăраймăн,

Малалла

Пирĕн атте çамрăк чухне пулă тытнă çĕрте ĕçленĕ. Тинĕсре дельфинсене нумай курнă, ӳкерттерсе илнĕ сăн ӳкерчĕксем те пур. Вĕсем çинчен каласа пама ыйтсан савăнса кайсах каласа парать.

Виçĕ çул каялла аннепе пĕр тăван аппапа хĕрĕ Евпатори хулине Хура тинĕс хĕррине канма кайрĕç. Тинĕс шывĕ, хулари дельфинарире пулса курни çинчен каласа пĕтереймеççĕ. Пире валли сувенирсем те илсе килнĕ. Çакăн хыççăн вара эпĕ канăçа çухатрăм. Манăн, тинĕс, дельфинсене курманскерĕн, унта çитсе курас килчĕ, çак асамлă чĕр чунсене тытса ачашлас, туслашас килчĕ. Интересленсе кайсах çак темăпа кĕнекесем вула пуçларăм, материалсем пухма тытăнтăм. Наукăпа фантастика стилĕпе çырнă ĕçсен конкурсне йĕркеленине пĕлсен хамăн вăя ытти ачасемпе пĕрлех тĕрĕслесе пăхма шут тытрăм.

Çуллахи каникул çитессе ман пекех чăтăмсăррăн кĕтекен халиччен çĕр çинче никам та пулман та тăр. Çĕртме уйăхĕн 9-мĕшĕнче çемйипех Евпатори хулине кукаçипе пĕр тăван Митюк тетесем патне вунă кунлăха хăнана кайса килме планланă эпир.

Вăхăчĕ тимĕр шапа пек шурĕ пулин те инçе çула пуçтарăнса тухмалли кун çитрĕ çитрех. Канаш хулинче пуйăс çине лартăмăр та çĕнĕ çĕре, халиччен эпĕ кайса курман çĕре васкарăмăр. Телейе пирĕнпе пĕрле пĕр купере пĕр ватă чăваш ларса пычĕ, çамрăк чух моряк пулнă иккен çак çын. Эпĕ дельфинсен пурнăçĕпе интересленнине пĕлсен вăл тинĕсре ирĕкре чухне вĕсем мĕнле савăнни, хăвăрт ишни, 32 тĕрлĕ шăхăрма пĕлни, хăйсен территорийĕнче чухне караппа юнашар шыва чăма-чăма ишсе пыни çинчен, çак ӳкерчĕк питĕ-питĕ хитре пулни çинчен куçпа курмасăр ĕненмелле каласа пама çукки çинчен пĕлтерчĕ. Унранах эпĕ кунне ирĕкри дельфин 150 км таран ишме пултарни, вĕсем пурăнакан вырăн 85 кв. км таран пулни, пĕр кунта 20-30 кг пулă çини, 3километртине те туйма, 200-300м таран тарăнăшне чăмма, 10-15 мин. таран шыв айĕнче тăма пултарни çинчен пĕлтĕм. Вĕсем пĕр-пĕринпе тĕрлĕрен çыхăну тытаççĕ иккен — тĕрлĕрен хусканусем, сикни, тĕрлĕрен ишни, пуçпа, хӳрепе тĕрлĕрен паллăсем пани.

Малалла

Каçхине, урамра

Тинкеретĕп тӳпене.

Алтăр Çăлтăр ялкăшса

Илĕртет-çке хăй патне.

Мĕн каласшăн-ши мана?

Эп пăхатăп сăнаса.

Пур-ши пурăнăç çӳлте?

Кам ӳкернĕ тӳпене?

Алтăр Çăлтăр йăл кулать

Вăртăнлăха кăтартать:

«Ыр сунаççĕ çӳлтисем»

Веçех сăнаççĕ вĕсем.

Ăçталла эс çул тытатăн,

Кампала сăмах хушатăн?

Тантăшна ура хуратăн,

Ун çинчен сăмах ваклатăн…

Çӳлтисем вĕсем кураççĕ,

Хут çине çырса пыраççĕ.

Вăхăт çитсен ыйту параççĕ,

Хуравне вĕсем кĕтеççĕ.

Çăлтăр ӳкрĕ çĕр çине

Эп пăхатăп ун çине.

Чун хурланса килчĕ ман

Тӳпе çăлтăр çухатнишĕн.

Таçти-таçти вырăнта, урăх çĕрте, çĕр тепĕр енче питĕ капăр тĕлĕнмелле, ăрăмлăх Лемвер çĕр-шывĕ вырнаçнă пулнă. Кунта тем те пĕр пулнă: йывăçсем, ӳсентăрансем. Чĕр чунсем калаçма май илнĕ. Лемвер çĕр-шывĕнче çынсем пачах пулман. Çут çанталăк пĕр-пĕринпе кунта питĕ туслă пурăннă. Никам никама та япăх тума тăрăшман. Пĕтĕм тĕнчери асамçăсем çак вырăнпа хĕпĕртенĕ, ăна этем тупаймĕ тесе шутланă.

Анчах та ĕç пачах урăхла пулса тухнă. Çын хăйĕн пурнăçĕнче нумайрах та нумайрах пĕлме тăрăшать. Çавăнпа çĕр çинчи чи капăр кĕтес унтан пытанаймасть.Çапла пулса иртнĕ те Лемверпе. Кунта темĕн чухлĕ этем килсе çитнĕ. Вĕсем кунти çĕрсене тĕпчеме пуçланă. Пирĕн чĕр чунсем вара кам ăçта тарма пултарнă, çавăнта çухалнă.

Чĕрчунсем питĕ тарăхнă. Вĕсем, хайхискерсем, шăппăн, мирлĕ пурăннă май çынсем килсе кĕнĕ. Тарса пынă Лемвер çĕрĕнче пурăнакансене вăйлă та ăслă Хипер Арăслан ертсе пыма шутлать. Вăл çынсенче тăшмансене, çут çанталăка пĕтерекеннисем тесе шутлать.

Хипер хăйĕн çĕр-шывне питĕ юратнă. Унта этем вырнаçни ăна питех те килĕшмен. Анчах вĕсене кунтан мĕнле хăваласа ямаллине пĕлмен, чĕр чунсем çынтан хăранă.

Малалла

Вĕлле хурчĕ, ылтăн хурт,

Мĕншĕн эсĕ нăрлатăн?

Сарă чечек тăрринче

Çавăрăнса çӳретĕн?

Сарă чечек тăррине

Пыллă карас терĕн-им?

Шанса каяс илемне

Çутă сывлăм терĕн-им?

Ах, шухăшăм, шухăшăм!

Мĕншĕн эсĕ пăтранан?

Сарă хитре хĕрĕшĕн

Мĕншĕн ăша çунтаран?

Сарă хĕрĕн илемне

Хĕвел çутти терĕн-им?

Вĕлле хурчĕ, ылтăн хурт,

Шав нăрлатать, çаврăнать —

Ман ăшра та çавăн пек

Тĕрлĕ шухăш пăтранать,

Хитре сарă хĕрĕшĕн

Çамрăк ăша çунтарать...

Çуллахи каникулта эпир çемьепе тинĕс хĕрринче кантăмăр. Пĕрре каçхине ман çывăрас килмест, пăчă. Эпĕ урама тухрăм, тинĕс хĕррине кайрăм. Каçĕ çутă, лăпкă. Шыв хĕрринче Никам та çук. Эпĕ пĕр утăм турăм та çунатсем тухрĕç. Тепĕр утăм турăм та ура вырăнне хӳре пулса тăчĕ. Виççĕмĕш утăм турăм та вутăш пулса тăтăм.

Шыв айĕнче шыв курăкĕ питĕ нумай. Раксем, шыв лаши, тинĕс çăлтăрĕ, медуза, тĕрлĕ тĕслĕ пулăсем, тимĕр шапа, дельфинсем пур. Эпĕ пĕрремĕшех хăрарăм, кайран вара пулăсемпе калаçма пуçларăм. Атте те унта вутăш, анне те. Вĕсем телевизор курса лараççĕ. Эпĕ унта тепĕр вутăшсене куртăм. Вĕсем шкула çӳреççĕ. Тинĕсре карап пур. Унта ылтăн тултарнă арча, мушкетёр рапири, сехет, тата ытти те пур. Тинĕсре тата лавка, тĕрлĕ çуртсем пур. Манăн пӳртре хамăн пӳлĕмре арчара резинка, браслет, лак, пилка, помада, пудра, тĕкĕр, çĕрĕ, духи нумай. Пӳлĕмре ман кровать, лампа, кĕнексем, тетрадьсем, сĕтел-пукан, тĕрлĕ тĕслĕ ручка пур. Урамра эпир футболла, лапталла, казахла вылятпăр. Тинĕсре кушаксем, йытăсем калаçаççĕ. Тинĕсрех клубсем, ресторансем, пур. Каçхине пытанакла вылятпăр. Киле кайнă чух хăрамалла.

Малалла

Ютра пурăнса, ют çынсен çуртĕнче

Тăван халăха асăнса макăрап.

Чĕрем çуннипе ют хула хушшинче

Чăваш халăхне юратса ыр сунап.

Вĕри чĕремпе çамрăкран чăваша

Чунтан юратса хуйхăрса пурăнтăм.

Чăваш халăхне çутатас шухăша

Ютсен куçĕнчен пытарма тăрашрăм...

Пĕччен юлтăм, кайрĕ çав,

Мăнтарăна кайрĕ çав.

Унăн сăнĕ куçăмра,

Ун кăмăлĕ ăшăмра.

Мĕнпур кăмăл ун çинче,

Пур телейĕм чĕрииче.

Хурланатăп — хуралап,

Шухăшлатăп — шуралап.

Сарă çӳçĕм саланчĕ,

Çутă куçăм çулланчĕ.

Ăшăм-чикĕм вут та хĕм,

Таврăнĕ-ши телейĕм?

Иртет çамрăк ĕмĕрĕм,

Çитĕ-ши ман ĕмĕтĕм?

Пӳлĕхçие асăнап,

Тавăрмашкăн тархаслап.

Ирхи тĕтре тĕтре мар,

Пĕлĕтпеле мăшăр мар.

Куçшыв; пите çума мар,

Телейпеле мăшăр мар.

Анчах пĕлĕт тĕтĕме

Çĕклет хăйĕн çумнелле;

Куçшыв урлă телейĕме

Çавăрăн-ши килелле?

Пĕррехинче эпĕ вăрмана кайрăм. Кăмпа шыранă май асăрхаман та чăтлăха, тарăн çырма хĕрнех çитсе тухнă. Асăрханса тавралла пăхса утатăп. Сасартăк темле шăтăка кĕрсе ӳкрĕм… Тем чул вăхăтран эпĕ тặна кĕтĕм. Хăлхара темле шав тăрать. Куçа вăйлă çутă йăмăхтарчĕ те сӳнчĕ. Ман умра темле чĕрĕ чунсем тăраççĕ. Куçĕсем тăваттă, хăйсем симĕс. Çаксем темле чĕлхепе калаçаççĕ. Тимлĕрех пăхсан вĕсем çынсем еверлĕ пек те туйăнаççĕ, анчах темшĕн 4 алặ. Çакскерсем мана ик енчен çавăтрĕç. Эп шикленмеллипех шиклентĕм, чĕтреве ертĕм. Хам ăнкарса иличчен эпĕ вĕсен карапĕ çине лекрĕм. Карап пĕр енче — экран, кнопкăсем нумай. Часах карап тапранчĕ, экран çинчи тĕлĕнтермĕшсем эпĕ хăранине те мантарчĕç. Эпĕр космос уçлăхĕнче пыратпặр.

Тĕксĕм тавралăх; çăлтăрсем, планетăсем курăнаççĕ. Кайран карап пĕр çутă çăлтăр енннелле вĕçме пуçларĕ. Ун патне çывхарнă май вăл пысăкланса тĕксĕмленсе пычĕ, планета евĕр курăнма тытăнчĕ. Ун тавра куçа курăнакан икĕ хăйне евĕр «çĕрĕ» пур. Пĕри вĕсенчен хĕрлĕрех сарă тĕслĕ. Кунсăр пуçне планета тавра уйăх евĕр спутниксем йышлă. Вĕсенчен тăваттăшĕ пысăкрах, ыттисем вара пĕчĕк, 50-60 та пур пуль.

Малалла