Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

(В.П.Станьял пурнăçĕпе пултарулăхĕн тĕрленчĕкĕ)

Провозглашать я стал любви

И правлы чистые ученья.

В меня все ближние мои

Бросали бешено каменья...

М.Ю.Лермонтов. Пророк.

Ахаль-им çĕнĕ ĕмĕрĕн сас-чӳсĕр

уçлăхĕнче кӳренчĕк эртелпе

çӳретпĕр илуртӳсĕр, тĕлĕнӳсĕр —

çумăрланман ултавлă пĕлĕт пек.

Н.А. Теветкел. XX ĕмĕр ĕмĕлки.

Паллă тĕпчевçĕ, наци юхăмĕн вĕри чунлă кĕрешӳçи Виталий Станьял ăсчах пурнăçĕ XX ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче иртнĕ.

Вăл Чăваш республикинчи Шупашкар хутлăхĕнчи авалхи Хурăнлă мăнçул хĕрринчи паллă çĕрте — А.И.Герцен, А.С.Пушкин. Л.Н.Толстой пырса курнă Кивĕ Сĕнтĕр, каярахпа Пĕчĕк Сĕнтĕр, халĕ вара Станьял текен ялта 1940 çулхи Кивĕ Çĕн Çулта çуралнă. Вăл çулхине колхозăн аслă конюхĕ Петр Васнльевич Никитинпа унăн арамĕ Елизавета Лукияновна, ялти хĕрарăмсен хуралĕн ертӳçи (женорганизатор) пулнăскер, çĕнĕ кил-çурт çавăрма пуçăннă, Атăл леш енчи йăлăмран йывăç каçарнă, хăма çуртарнă, вĕрлĕк кăларнă. Вĕсен кĕçĕн ывăлне ят çыртарма çур кунлăх та пушă вăхăт тупăнман. Çавăнпа кӳршĕри маттур йĕкĕте, ял канашĕн çыруçине Семен Улеева «Сана пирĕн кĕçĕннин хреснашшĕ тăвас тетпĕр, килĕш те хăвна кăмăла каякан ят тупса çыртар», — тенĕ. Лешĕ савăннă, «Пурнăç» ят паратăп та Çĕн çул кунĕпе çыратăп тесе хăварнă. Çапла вара, хут тăрăх Пурнăç (Виттус) кăрлачăн 1-мĕшĕнче тĕнчене килнĕ шутланать.

Малалла

Вутлă вăрçă каймасть асăмран ĕмĕрне,

Хĕстерет ман чуна, хĕстерет чĕрене.

Сывă юлнă эпир çак планета çинче,

Сыввисем парăмра вилнисен умĕнче.

Пурăнас пурнăçа шеллемесĕр вĕсем

Кĕнĕ вăрçă вутне, юнлă вăрçă хирне.

Ашкăнан вилĕме, усала çĕнтерсе

Ялав пек çӳле йăтнă этем тивĕçне.

Юнпа тулчĕ тĕнче, çулăм хыпрĕ çĕре,

Килсе кĕчĕ инкек кашни çын кил-çуртне.

Вилĕме тĕп тума çĕршыв чĕнчĕ пире.

Улăп-халăх аркатрĕ тăшман эшкерне,

Юнлă вăрçă каймасть асăмран ĕмĕрне.

Вăл хăварчĕ суран кашни çын чĕринче.

Эп таятăп пуçа вилнисен умĕнче:

Пултăр Мир ĕмĕрех Çĕр-планета çинче!

Хĕрарăм праçникĕ çитет, —

Пуплешрĕ упăшка ирпе.

Савăнтарма ĕмĕтленет

Вăл арăмне ыр парнепе.

Хайхи ыйтать арăмĕнчен

Ĕçе тухса каяс чухне:

— Мĕскер-ши парнелем, чепчен,

Сана хавас уяв кунне?

— Сан хăвăн тупмалла ăна.

Алă-хăлха е мăй валли, —

Тет арăмĕ, — кирлĕ мана.

Илсемччĕ эс... мăн те пулин.

— Юрать, — тет çепĕç упăшка, —

Пулать сана аван парне...

Парать çĕкленчĕк шухăшпа

Вăл тутлă супăнь мăшăрне.

Эп кĕтĕм шавлă пасара

Çĕн çĕлĕк туянас шутпа.

— Туян-ха. Йӳнетсе парал, —

Пĕри васкать вăр-вар сутма.

Эпир ытла та пуян маар

Йӳн япала, ай, туянма.

«Йӳнни йӳнеçтерет» тесе

Калаççĕ пирĕн ентешсем.

Илесшĕн пултăм эп часрах

Костюм палланă сутăçран.

— Парап 100 тенкĕ чакарса, —

Манпа пуплерĕ туслăран.

Атă-пушмак ăстийĕнчен

Шутларăм туянма пушмак.

— Эп йӳнетсе вунă процент

Шутларăм, тет, сана сутма.

Килте, арăм умĕнче

Вăл пурне те критиклет:

— Пирĕн организацинче

Путлĕ çын та çуккă, — тет.

Уншăн пуçлăх пит тӳрккес,

Çынсене ятлать ялан.

Ăшă сăмах илтмĕн эс

Нихăçан та вăл муртан.

— Заместителĕ тăмсай, —

Критик арăмне калать. —

А бухгалтерĕ пĕрмай

Кĕленче ăшне путать.

— Ырри пур-и ыттисен?

Мăй таран-çке кăлтăксем.

Пур-мĕн взятка илекен,

Пуçтахсем, эгоистсем...

Эпĕр çеç пĕр шавламасăр

Тĕрмешетпĕр кăткăлла.

Пурпĕр ят тивет вышкайсăр, —

Упăшка хĕрсе калать.

Çав çитменлĕхсем çинчен

Ун каласчĕ пухура.

Анчах вăл унта çитсен,

Çăварне уçма хăрать.

Шап-шур тутăрпа чĕркенĕ çырусем

Анюк аппана епĕ мĕн пĕчĕкрен пĕлетĕп, анчах унпа чуна уçса калаçнине астумастăп. Ача чухне вăйă-кулă маларах пулнă — шухăшлă сăмах тĕлне пĕлмен. Кайран вăл Волгоград тăрăхне пуçĕпех куçса кайнă тенине илтнĕччĕ.

Пĕррехинче пирĕн пата тăпăл-тăпăл кĕлеткеллĕ, ватлăх енне сулăннă хĕрарăм килчĕ. Эпĕ ăна пĕрре пăхсах палларăм — Анюк аппа. Унăн пĕвĕ-сийĕ нимĕн чухлĕ те улшăнман — çур ĕмĕр каяллахи пекех. Кулли те çавах. Вăхăт çаврăмĕ хăварнă йĕрсем те пур: Анюк аппан хурăн кăчки тĕслĕ хăмăр çӳçĕ кăвакарнă, шухăшлă куçĕ путса кĕнĕ, куç хăрпăкĕсен икĕ енĕпе те кукăр-макăр пĕркеленчĕксем палăраççĕ.

— Анюк аппа, питĕ аван-ха эсĕ килни. Пĕр-пĕрне çĕр çул пĕлетпĕр — пĕрле ларса чей те ĕçмен, — тетĕп хăнана хывăнма пулăшнă май.

— Юри сан пата килтĕм, Микулай шăллăм, кирлĕ ĕçпе, — калаçрĕ Анюк аппа.

— Мĕн çăмăлпа кирлĕ пултăм-ши?

— Пулман хуняман юлашки сĕнĕвĕ килме хистерĕ.

— Ай турух, мĕн калаçатăн, Анюк аппа? Пулмасла халап каласа тĕлĕнтересшĕн пулĕ-ха? — кăсăкланса ыйтрăм эпĕ.

— Çук. Чăн пулнине каласа парасшăн. Çулталăк каялла курнă тĕлĕк асран тухмасть. Эпĕ Лявуçа (вăл манăн çамрăк чухнехи савниччĕ) качча тухма хатĕрленетĕп пек. Пулас упăшка сĕтел хушшинче ларать, мана кăчăк туртса хăйпе юнашар ларма чĕнет. Эпĕ хыпалансах ун еннелле талпăнтăм. Сасартăк манăн çула Лявуç амăшĕ (Елюк аппан йывăр тăпри çăмăл пултăр) пӳлчĕ. «Тăхта-ха, хĕрĕм, — терĕ вăл, — Лявуç патне кайма ĕлкĕрĕн. Малтан çак нухрата тыт та курма килнĕ халăха валеçсе пар». — Çапла каларĕ те Елюк аппа мана йĕкĕр ывăç кĕмĕл укçа пачĕ. Шарт сиксе вăрантăм. Тĕлĕк пĕлтерĕшне пĕлес тесе чылайччен шухăшларăм. Тавçăрса илтĕмех. Тĕлĕкри туй — вилене. Чăнах та çапла пулчĕ. Манăн ĕлĕкхи савни Лявуç вилнĕ тенине илтрĕм. Елюк аппа мана Пирĕшти пулса хӳтĕлерĕ пуль — ывăлĕн юратăвне паян кунччен те асран кăларманшăн хута кĕрет ĕнтĕ. Çичĕ теçетке урлă каçрăм пулин те халех вилместĕп-ха эппин. Виличчен çур ĕмĕр хушши чунра капланнă ăш вăркавне ирттерсе ямалла. Унсăрăн ĕмĕрлĕх канăç тупаймăп.

Малалла

Ялта, хулара, уй-хирте

Персе, касса тăкнă çынсем.

Хитре пурнăç кĕтнĕ çĕртен

Вĕлернĕ таса ачасем —

Хушаççĕ паян кăшкăрсах

Фашизм вăйне тĕп тума!

Аманнă пирки асаппа

Вутра çунакан салтаксем,

Тискер фашистран хурлăхпа

Усал мăшкăла тӳснисем —

Хушаççĕ паян кăшкăрсах

Фашизм вăйне тĕп тума!

Арканнă хула тĕпĕсем,

Кашни сыпăнми ванчăк чул,

Çунса кăмрăкланнă ялсем,

Хирти йăлт таптаннă тыр пул —

Хушаççĕ паян кăшкăрсах

Фашизм вăйне тĕп тума!

Хушаççĕ вĕсем хистесех

Хаяррăн тăрса çапăçма,

Фашизм йăхне тĕнчипех

Мĕн пур çĕр çинчен тасатма!

Тăван çĕршыв — чечеклĕ сад пахчи!

Сана хаклать çĕршер мĕльюн ĕç çынĕ.

Эп савăнап, эп — çак çĕршыв ачи,

Эп кунта çеç ӳссе телейлĕх илнĕ.

Тăван çĕршыв — юратнă чăн аннем!

Эсĕ мана лăпкавлăн çитĕнтертĕн.

Эпĕ туйман асап, хĕн-хур мĕнне,

Ку тарана çитсе пулман ман тертĕм.

Тăван çĕршыв! Манран сана тавах!

Эп сан ытамунта кăна телейлĕ.

Эп санра çеç тупса юратăва

Пĕр санпа çеç эп сывă та кĕрнеклĕ.

Анчах ман телее тăшман тĕллет

Ĕмĕрлĕхех манран туртса илесшĕн.

Тăшман çăткăнлăхне эпĕ пĕлеп, —

Вăл ман çăкăрăма тытса çиесшĕн.

Вăл ман аннен хавас ватăлăхне

Вăхăт çитмесĕрех тискер вĕçлесшĕн.

Пĕлеп тăшман аллин хаярлăхне, —

Вăл ман шăллăмсене хĕçпе тиресшĕн.

Вăл ман вунсаккăрти çамрăклăха

Ирсĕр атти айне хурса таптасшăн.

Вăл ман савни çине ассăн пăхать, —

Ăна хăй мăшкăлĕ тăвасшăн.

Тăван çĕршыв! Итле, тупа тăватăп:

Хам телее мĕн пур вăйпа эп хӳтлĕп.

Малалла

Чи лайăх вăхăта эп вăрçăра ирттертĕм.

Пăрлантăм юр çинче, ислентĕм шурлăхра.

Хĕрсе ĕçлес чухне винтовкăран тĕллерĕм,

Хĕре чуп тăвас чух — юн тулчĕ çăвара.

Пин градуслă вутра металл та, çын та çунчĕ.

Кĕтмен хăнасене вĕрентрĕмĕр эпир.

Мускавăн çăлтăрĕ сӳнмерĕ, çутă юлчĕ,

Кăкăр тулли сывларăмăр: «Сывă пултăр мир».

Халь эп асилтеретĕп, халăхсем, сире:

Кун-çулăмăр килет пĕрле кар тăнинчен.

Каллех ан хыптăр вут ешерекен Çĕре,

Шутлар иртни те пуласси çинчен!

Çуралнă çĕршыв çул тавра тăрса юлчĕ.

Çеçкеллĕ вăрман, чечекленнĕ çаран...

Кашни чĕрĕ çулçă пуç тайрĕ, ал сулчĕ.

Хаяр вăрçăран çĕнтерсе килме сунчĕ:

«Эс паттăр пул, — терĕ. — Вĕлер тăшмана.

Ун юнлă ури ан варалатăр мана!»

Çуратнă анне йĕрсе юлчĕ, мăнтарăн!

Вăл — ывăлшĕн ĕмĕр хăранă чĕре.

Анне калани чуна тиврĕ-çке тарăн:

«Хăюллă пул, ывăлăм! Çапăç, ан парăн!

Ан таттăр тăшман эп вĕçлес ĕмĕре.

Ан чавтăр эсрел эп куç хывнă çĕре».

Юратнă савни пире лăпкăн чуп турĕ,

Инçе вăркăшса юлчĕ шурă тутри.

Ăсатрĕ — каларĕ: «Ан сивĕнтĕр чунăр.

Шывра та ан путăр, вутра та ан çунăр,

Тăшман çеç хăй юнĕ айне пултăр-и!

Ан пултăр хĕр ĕмĕрĕ мăшкăл хурри!»

Шуратăл ирхи хĕвелпе ялтăрарĕ.

Пĕр касă çил килчĕ таса тухăçран.

Хум хыççăн хум чупрĕ, хум сикрĕ, шавларĕ,

Пире манайми витерсе вăл каларĕ:

«Çак аслă шывра нихăçан, нихăçан

Пӳрленнĕ ӳтне ан çăвайтăр тăшман!»

Çуралнă Çĕршыв çул тавра тăрса юлчĕ.

Малалла