Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Шевле юлташ, эп сана

Çĕнĕ çулăн ячĕпе

Çĕнĕ çулта çĕн телей

Пултăр тесе сунатăп.

Ырă чипер пурнăçăн

Сăн-сăпатне пăсакан

Усал этем хушшинчи

Усаллăхсем çакă çул

Сан яхăна ан пыччĕр.

Савăнăçпа ырлăхран,

Çăкăр-тăвар пурлăхран

Сирĕн çитес кун-çулсем

Пĕртте катăк ан пулччăр.

Çакă çултан пуçласа

Тăхăрвунна çитиччен

Чунпа чĕре савăнăç —

Çут çунталăк ырлăхĕ

Сирĕнпеле яланах

Куллен-кунах çӳретĕр.

Шевле, санăн ĕçӳсем,

Пуçри шухăш хăвачĕ

Çамрăк вăйлă чĕрери

Мĕнпур хастар — пурĕ те,

Тинĕс хум пек шавласа,

Тĕттĕм чăваш халăхне

Ыйăхĕнчен вăратчĕр.

Тӳрĕ çынсем йăнăшпа

Суда-мĕне лексессĕн

Хăвăн вăйлă чĕлхӳпе

Эс вĕсене хăтарсам.

Эсĕ, Шевле тăванăм,

Этем тăшман-усала

Чăн сăмахпа хăратса

Цицерон пек айăпла.

Çĕнĕ çула халь эсир

Алла-аллăн тытăнса

Иккĕн тухнă мăшăрăн.

Сире телей çул çинче

Пултăр тесе калатăп.

Посвящается поэту Я.Е. Курмышскому

Одинокий ты, поэт

В мире грязной суеты

Зависть, злоба, клевета

Лишь забавы для тебя...

Сваты, кумы, тетушки

За правдивый твой язык

Злобно смотрят на тебя.

Униженных и сирых

Утешаешь словом ты...

К полной жизни, счастливой

Громогласно всех зовешь.

Низость, подлость и обман

Обличаешь ты всегда...

Властелину никогда

Венки лести не плетешь;

Звону злата, серебра

Твоей гордой головой

Ты поклоны не кладешь...

I

Поезд чашкăрса пырать. Вагон чӳречи витĕр телефон юписем, аслă улăхри утă капанĕсем, хирĕç килекен автобуссем вĕлтлетсе юлни курăнать. Хушăран кĕрхи çĕртме тăвакан тракторсен шавĕ илтĕнсе каять. Кайсан-кайсан пирĕн поезд аслă вăрмана чăмса кĕрет... Вăрман саралнă ĕнтĕ, чи илемлĕ лĕпĕш евĕр вĕлтĕртетсе вĕçеççĕ ылтăн çулçăсем.

Пĕр çамрăк йĕкĕт, куперен тухса, вагон чӳречи умне пырса тăчĕ. Кĕр илемĕ йăпатать пулас ăна, чылайччен пăхса пычĕ вăл чӳречерен. Ман унпа, темшĕн, калаçас килчĕ; аван кăмăллă йĕкĕт пек туйăнчĕ вăл. Вара эп пирус кăларса ун умне пырса тăтăм.

— Шăрпăк пур-и сирĕн, юлташ? — ыйтрăм эпĕ.

— Пулма кирлĕ, пур, пур... — хирĕç сăмах хушрĕ вăл. Хăй çавăнтах кĕсйинчен шăрпăк кăларса пачĕ.

— Инçе каятăр-и?

— Канашра анмалла. Унтан... Çĕмĕрле, тен, илтнĕ те пулĕ?

— Илтмесĕр, ак ĕнтĕ! Эпĕ хам та çав енченех.

Эпĕ ун ятне ыйтса пĕлтĕм. Арсений ятлă иккен вал. Çапла эпир иксĕмĕр те вăл вырнаçнă купене кĕрсе лартăмăр. Вăл çавăнтах «Люкс» ятлă пирус пачкине ман умма кăларса хучĕ. Пĕр пирусне чĕртсе, каллех чӳрече витĕр пăхса илчĕ:

Малалла

Çак çĕр çине çураличчен —

Сар кайăксен сăмсисенчен

Эпир, тет, сас параттăмăр;

Пăхаттăмăр чечексенчен,

Ташлаттăмăр шевлесенче...

Çĕршывăм, çĕрĕм-шывăмçăм,

Сĕткенӳпе чун сывă ман.

Уй-хирӳсем, çыр-варусем —

Асаттесен ячĕпелен.

Ĕмĕр-ĕмĕр, çĕршывăмçăм

Çав уй-хиртен тăван-пĕтен

Пирĕн чуна пуçтарнă, тен.

Юнра-чунра, çĕршывăмçăм,

Çав çĕр сĕткен сип шывĕ ман.

Çĕр айĕнче тăван выртать,

Çĕр айĕнче аттем выртать... —

Сана эп, çĕрĕм-шывăмçăм,

Тăван тесе ыталăп та,

Аттем тесе чуп тăвăп та —

Юратнă çĕрĕм-шывăмçăм,

Эс — пурнăçăм, çут шанăçăм.

— Мĕн сăнатăн тĕмсĕлсе эс каçсерен? —

Ыйтрăм Атăл хĕрринче сар йĕкĕтрен

Шыв çине пăхать те йĕкĕт, хуравлать

— Уйăх çулĕ-çке чуна, — тет, — ачашлать.

Калаймарăм хирĕç нимĕн те вара,

Тем çитмен пек пулса кайрĕ таврара...

Çыр хĕрне кунта пĕр çырă хĕр килетчĕ,

Ун çӳç çулĕ уйăх çулĕ евĕрлехчĕ.

— Мĕн тăнлатăн хумханса эс ирсерен? —

Ыйтрăм эпĕ улăхра сар йĕкĕтрен.

Тем итлет-итлет те йĕкĕт, хуравлать

— Карăшсен сасси чуна, — тет, — ачашлать

Калаймарăм хирĕç нимĕн те вара,

Тем çитмен пек пулса кайрĕ улăхра...

Çырă хĕрĕн çут пушмакĕ карăш пекчĕ,

Утнă чух вăл кăрш та кăрш тесе илетчĕ.

— Мĕн юрлатăн савăнса эс чĕререн? —

Ыйтрăм эп пĕр ирхине сар йĕкĕтрен.

Шăхăрса илет те йĕкĕт, хуравлать:

— Шуçăмран тухнă хĕвел савăнтарать.

Калаймарăм хирĕç нимĕн те вара,

Тем çитмен пек пулса кайрĕ чунăмра...

Чăр пăхсан хĕр шуçăм евĕр хĕрелетчĕ,

Шуçăмран-çке ман хĕвел тухас пекехчĕ.

Çурхи çемçе тăпра — ачалăх:

Мĕскер акатăн — çав ӳсет.

Эппин, çӳп-çапсăр пултăр вăрлăх,

Кайран ан тивтĕрччĕ ӳпкев.

Куçа саван калча вăл — яшлăх!

Тасат куллен, сыхла чиртен.

Вара тулли пучах çеç кашлĕ

Эс акнă анлă уй-хирте.

Ĕçчен пыл хурчĕ ман пуласчĕ,

Вĕçесчĕ анлă улăха.

Тăван сăмах пылне пухасчĕ,

Ăна парасчĕ халăха.

Анчах пыл хурчĕ эп пулаймăп

Чĕнет пулсассăн та чечек.

Чăваш пулса юласчĕ манăн

Хам анне пек, хам атте пек.

(пунăçĕпе пултарулăхĕ)

Илья Ефимович Ефимов (Тăхти) 1889 çулхи авăн уйăхĕн 4-мĕшĕнче халĕ Чăваш Республикин Тăвай районне кĕрекен Нӳшкасси (Çĕн Эльпуç) ялĕнче çуралнă. 1897 çулта Эльпуçĕнчи прихут шкулне вĕренме кĕрет, тепĕр çултан хăйсен ялĕнче уçăлнă пуçламăш шкула куçать. 1899-1903 çулсенче пулас çыравçă Сĕве хулинчи мăнастир шкулĕнче, 1903-1908 çулсенче Хусанти учительсем хатĕрлекен семинарире вĕренет. Кайран 1914 çулччен Тавăтри земство шкулĕнче (халĕ Чăваш Республикин Элĕк районне кĕрет), тепĕр вĕренӳ çулĕ Превозное ялĕнчи училищере (халĕ Удмурт Республикин Сарапул районне кĕрет) вĕрентсе пурăнать. 1915 çулта ăна вăрçа илсе каяççĕ. Пĕр хушă Епхӳри тĕн семинарийĕнче ăс пухать, Г. Комиссаровпа пĕрле Чăваш наци ушкăнне йĕркелес ĕçре тăрăшать. 1918-1919 çулсенче Шăхранти (хальхи Канаш хулинчи) учительсен семинарийĕнчи кăтартуллă шкулта, 1919-1922 çулсенче Мускаври çут ĕç комиссариачĕн инспекторĕнче, 1922-1924 çулсенче ача çурчĕн пуçлăхĕнче ĕçлет. 1924 çулхи чӳк уйăхĕнче çыравçă В.Брюсов ячĕллĕ Литературăпа художествăсен аслă институчĕн студенчĕ пулса тăрать, тепĕр çултан Мускаври Пĕрремĕш патшалăх университечĕн этнологи факультечĕн литература уйрăмне вĕренме куçать, унта 1928 çулччен ăс пухать. Аслă пĕлӳ илнĕ хыççăн И.Тăхти Шупашкара таврăнать, Чăваш тĕп педтехникумĕнче чăваш чĕлхипе литературине вĕрентме пуçлать. Ӳпке чирĕпе аптраканскере тепĕр виçĕ çултан инвалида кăлараççĕ. Нумай вăхăт чирлесе пурăннă хыççăн 1938 çулхи нарăсăн 22-мĕшĕнче И.Тăхти Шупашкар больницинче вилсе каять.

Малалла

Акăш пурăнасшăнччĕ, —

акăша вĕлерчĕç,

çунатне вăл усрĕ,

ӳкрĕ шыв çине.

Хурăн ешересшĕнччĕ, —

хурăна тӳнтерчĕç,

пăчăкă вакларĕ

унăн вуллине.

Çын телей курасшăнччĕ, —

çук, телей пулмарĕ,

пăрăнчĕ телейĕ

унăн умĕнчен.

Ма тесен вăл айăплă:

акăш пурнаймарĕ,

хурăн ӳсеймерĕ...

Юлчĕ çын пĕччен...

Çуркунне сукмакĕпе утатăп,

ирĕк те чечен

ирхи тĕнче.

Савăнатăп,

пурнăçа саватăп

çуркунне пурришĕн çĕр çинче.

Çăлтăрсен çут кĕмĕлне пухатăп,

шăпчăксем юрлаççĕ

ĕшнере.

Савăнатăп,

пурнăçа саватăп

çăлтăрсем çуннишĕн тӳпере.

Савнине «савни» тесе калатăп,

хам сăна курса

ун куçĕнче.

Савăнатăп,

пурнăçа саватăп

юрату пурришĕн çĕр çинче.