Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Туй сикет клубра каç кӳлем.

Янтратать пур кассене.

Кам юрламĕ хĕпĕртӳллĕн?

Кам ташламĕ ташшине?

Саламлаççĕ пит хĕрӳллĕн

Ыр сунса çĕн мăшăра.

Председатель хăй, Яруллин,

Пысăк шифоньер парать.

«Фермăран парне илсемĕр. —

Зоотехник саламлать. —

Ывăл-хĕр нумай ӳстерĕр», —

Кĕç ача кӳми лартать.

Кĕпе-йĕм е чашкă-тиркĕ —

Памарĕç пуль мĕн кăна?

Парнесем хыт савăнтарчĕç

Шоферпа дояркăна.

Туйĕ-шуйĕ иртрĕ шавлăн...

Эрнерен çапла пĕрре

Çамрăк упăшка васкавлăн

Ĕç укçи илме кĕрет.

«Параймастăп, — тет кассирĕ, —

Хăвăнтан халь тытмалла».

«Мĕншĕн? Мĕншĕн?». — çамрăк ыйтрĕ.

«Туй парнишĕн. Ху чухла».

1

Каçхине выртсан та, ирхине тăрсан та пĕртен-пĕр шухăш асаплантарать Ахмет чĕрине: мĕншĕн çав тери канăçсăр та чуна асаплантаракан япала пулнă-ха вăл кăвар пек вĕри юрату? Мĕншĕн кашни йĕкĕте пĕтĕм ӳт-тирте çамрăк юн вĕресе тăнă тапхăрта мĕнле те пулин хĕр, пĕр-пĕр кăвак куçлă кăвакăрчăн, ил-ĕртет-ши, мĕншĕн ун чĕрине çунтармалла пул-нă-ши?

Шухăшлать çакăн çинчен Ахмет ир те, каç та. Шухăшлать те, çатма çинчи пекех ăшаланма пуçлать унăн пăлханса кайнă чĕри; анчах ниепле те тупса çитереймест вăл кăмăл хусканăвĕпе чĕре пăлхавĕн сăлтавне. Çакна кăна лайăх пĕлсе тăрать Ахмет: ват пекех йӳçĕ иккен ăнман юрату, кăларса пăрахма çук иккен ăна, пĕр вырнаçнă япалана, чĕре варринчен...

Нумаях та пулмасть лăпкăн, нимĕн хуйхă-суйхăсăр пурăнатчĕ Ахмет. Савăнса ĕçлетчĕ вăл хăйĕн тракторĕпе çеçен хирте. Ĕçрен пушаннă вăхăтсенче кĕнекесем вулатчĕ, клуба çӳретчĕ, юрлатчĕ-ташлатчĕ, вылятчĕ-кулатчĕ, урăх ним çинчен те шухăшласа чуна ыраттармастчĕ.

Юратать Ахмет вĕçĕ-хĕррисĕр тăсăлса выртакан уй-хире, юратать хăйĕн пархатарлă ĕçне, юратать тăван çĕршыва, сарлака та аслă пурнăçа. Анчах халĕ акă таçтан, кĕтмен-туман çĕртен, инкек сиксе тухрĕ те ним мар япалапа чĕрӳне çунтарса кĕллентер... Эх, пулать те иккен!..

Малалла

Çĕрĕм-шывăм сарлака

Вĕçĕ-хĕрри курăнмасть.

Савнă халăх тăрăшса

Пурнать ĕçри вăй-халпа.

Хĕрлĕ Чутай районне

Кĕрекен пĕчĕк ялта,

Сĕнтĕкçырми ялĕнче,

Çирĕпленнĕ хушма ят.

Ватă çынсем калани

Асра юлнă хăшсенче.

Сăмах пырĕ çак ялти

Спаскав Якурĕ çинчен.

Аттелĕх вăрçичченех

Лартнă вăл çурт çĕннине.

Çакă çурта нĕр кĕртме,

Шут тытнă сăрă илме.

Чулхула облаçĕнчи

Спасское салийĕнчи

Пасара çитнĕ çуран,

Килнĕ сăрă туянса.

Çĕнĕ çуртăн мал енне

Сăрланă капăр тĕспе.

Çурчĕ чиперленнипе

Савăннă чунĕпеле.

Пӳрт умĕнчи çул çине

Тухнă Якур час-часах.

«Спаскав вĕт, Спаскав, Спаскав», —

Тенĕ хĕпĕртенипе.

Вăт çавăнтанпа вара

Яртуш Якурне ялта

Пĕр пĕчĕк сăлтавранах

Тупса панă хушма ят.

Спаскав Якурĕн çемйин

Икĕ ывăл çитĕннĕ.

Асли Иван ятлăскер,

Пулнă Борис пĕчĕкскер.

Малалла

I

Авал, чăваш çĕрĕнче

Сăрпа Ăтăл хушшинче,

Шур cухаллă ватăсен

Ашшĕ-амăш йышĕнче,

Пурăннă тет пĕр паттăр,

Ăна чăваш пуç çăптăр,

Çавăн ятне ăстуса,

Ĕçĕсемшĕн тав туса,

Эпир пуçа таятпăр,

Чăн çăмаха пуçлатпăр.

II

Çăв паттăра чăвашра

Чемен тесе чĕннĕ тет,

Ун пек улăп таврара

Тек ниçта та пулман тет.

Ирхи шуçăм килеспе

Чемен паттăр яланах

Хире тухса шăхăрнă,

Урхамахне йыхăрнă.

Улма-чăпар айăра

Тăрă шывпа шăварнă,

Çилхине тура-тура,

Сĕлĕ парса хăварнă.

Ĕçне-хĕлне чухласа

Тимĕр тумне тăхăннă,

Чăваш çĕрне сыхласа,

Хурал тăма тытăннă.

Чемен ячĕ таврара

Пур тăшмана чĕтретнĕ,

Мĕнпур чăваш-пăлхара

Патвар пулма вĕрентнĕ.

Чылай ĕмĕр çак Чемен

Хурал тытнă тăрăшса,

Анчах вăхăт хĕрхенмен —

Вăл та пынă хавшаса.

III

Пĕррехинче улăха

Чемен пухать халăха:

«Ăн хурланăр кăлăхах,

Малалла

Эсир пĕри те арăслан курман. Вăл мĕнлине эсир кĕнекесем тăрăх çеç пĕлетĕр. Анчах арăслансене кĕнекесем çинче питех те пĕчĕккĕ туса кăтартаççĕ. Чăннипе вĕсем калама çук пысăк тата питех те вăйлă. Пĕр арăслан икĕ çулти вăкăра çурăмĕ çине çавăрса хурсах çӳлĕ хӳме урлă сиксе каçма пултарать теççĕ. Çавăн пек вăйлă пулсан та, эпĕ ăна тытса курнă.

Хăвăрах пĕлетĕр, пирĕн таврара арăслансем çук. Вĕсем ăшă енче çеç пурăнаççĕ. Çавăнпа эсир манран:

— Çтаппан пичче, эсĕ арăслана ăшă енне кайса тытрăн-и? — тесе те ыйтма пултаратăр. Эпĕ ун пек çĕре кайма та шутламан. Çавнашалах пуçра та манăн арăслан тытас шухаш пулан. Çапах та эпĕ ăна тытса куртăм, вăл акă мĕнле пулчĕ.

Пĕр çулхине пирĕн ял çыннисем ращара касса çуракан катка хăмисене станца турттарса тăма Пахчал ялĕнчи Уртиван Кузьмич патне тара кĕрешрĕç. Пĕрре манăн кӳршĕ лашине илсе пĕччен икĕ лавпа катка хами тиесе каймалла пулчĕ.

Станца çитсе лавсене пушатрăм, лашасене утаă парса хам та апатланма лартăм. Унччен те пулмарĕ, пĕтĕм халăх тин çеç çитсе чарăннă поезд патнелле чупрĕ.

— Мĕн пулчĕ-ши капла? Мĕн пирки халăх пăлханса кайрĕ-ха? — тесе вĕсем хыççăн кайрăм.

Малалла

Эй, çил улать,

Çил улать,

Çавăрттарать те çил-тăман —

Кăшт амалать те

Лăпланатъ

Татах улать...

Чăтса пулмасть,

Чăтса пулмасть —

Тухас пулать,

Алкум вĕçне тухса

Тăрас пулать.

Эй, çил-тăман, эс,

Çил-тăман,

Мĕне пĕлсе ласкан

Эс çав сăмахсене?

Пĕрин

чунĕнчен тухса кайнă,

Теприн

чĕрине кĕреймен

Ик тĕнче хушшинчи

Ик чĕре хушшинчи

Шеллес сăмахсене?!

. . . . . . . . . . . . .

Калаканни, паллах, ĕненнĕ,

Йышăннă тенĕ сăмахне.

Сăлăп хурса хапха питĕрнĕ,

Кĕтсе тăман мĕскĕнсене.

Кӳтсе кайса пăхса тăратăп...

Таçта, тен, манăн сăмахсем

Шăнса хытса çӳреç пуль тетĕп,

Айăплă марччĕ те вĕсем...

Ан юрла, ан юрла, сарă кайăк,

Эп пĕлетĕп вĕри асапна.

Пĕлтĕрхи ăшă çу пулнă савăк,

Унтанпах эс курман лăш кунна.

Пӳлĕмре, читлĕхре, мăшăру сан,

Те кĕресшĕн-ши пултăн ватса...

Умăнти кантăка çапăнсассăн,

Ик куçу та сан юхрĕ шăтса.

Юрлаян-ши вара, сарă кайăк?

Кам пĕлмест — сан сассу лайăхах.

Эп вара — итлейместĕп, чĕр тамăк!

Эпĕ куртăм-çке, куртăм йăлтах.

...Ĕшнере кайăксем, ав, юрлаççĕ —

Хурланни, савăнни — пĕр сассах.

Çăва çинче

Шух çил те урăх.

Кăшт шăпăртрах та

хурлăрах.

Çăва çинче

сас пăнă кайăк...

Этем сассийĕ

майлăрах!

Çăва утти

çава курман та —

тарши, чăнах,

урăхларах.

Чуна пуссан та

йӳç çӳçенчĕк,

çапах та

темшĕн

ырăрах.

Çӳл тӳпери хĕвел çине

пăхас килет пек

ытларах.

Кăвакарчĕ пĕлĕт, кăвакарчĕ пĕлĕт,

Кам калать мана курмасть тесе.

Шурă уйăх тӳпене шуса тухсан-и —

Кам калать мана курмасть тесе.

Кăвакарчĕ пĕлĕт, кăвакарчĕ пĕлĕт,

Кам калать мана илтмест тесе,

Шăпчăк юррине тăсса ярсан-и —

Кам калать мана илтмест тесе.

Кăвакарчĕ пĕлĕт, кăвакарчĕ пĕлĕт,

Кам калать мана чĕнмест тесе.

Шурă хурăн хурлăн сас парсан-и —

Кам калать мана чĕнмест тесе.

Кĕтнĕ çыннăм çакăнта килес пулсан-и —

Кам калать мана савмасть тесе...

Мишшан ашшĕн пĕртăван пиччĕшĕсем виççĕн пулнă: Пракка, Ехрем тата Павăл. Куçман вăталăх пиччĕшĕ Ехрем çав тери юратман иккен шăллĕне. Праккана тăтăшах Куçма çине вĕслеттерсе тăнă. Юхха хĕрарăм пек тĕрлĕ элек-челек пуçтарса Пракка пуçне тăтăшах анкă-минкĕлетнĕ çакскер. Хирĕçӳ тата çапăçу пуçарса яма тĕрлĕ сăлтав тупса панă вăл Праккана. Куçма ăна-кăна чухлайман. Турра шĕкĕр, тавçăрса илес тĕк ун аллинчи пуртă çав кĕрĕс-мерĕс туйра Ехреме вĕлерме те пултарнă. Пракка вара, тен, сывах тăрса юлнă пулĕччĕ. Ку вăл пурпĕрех Мишша ашшĕн сикчевлĕ шăпине улăштарма пултарайман-тăр. Ун асар-писер кун-çулĕ тĕрмерех татăлмалла пулнă ахăр.

Кунпа çĕр пĕрлешсе кайнă пекех пулнă çав йывăр уйăхсенче. Уяр çанталăк та тĕксĕм курăннă, хура кас та ула-чăла сăнсемпе пăлханнă.

* * *

Пĕр ирхине Мишша вырăнĕ çинчен ялт! çеç сиксе тăнă те йĕри-тавра кăн-кан пăхкаласа хăвăрт-хăвăрт калаçма тытăннă: «Тĕлĕк куртăм кĕçĕр! Эх! Тĕлĕксем те чуна ыраттараççĕ. Кĕçĕр курни те çавнашкалах. Каласа парас-и? — килтисене пăхса çаврăннă вăл. — Итлĕр эппин. Янкăр тӳпеллĕ çанталăк кăмăлĕпе киленсе пирĕн атте ыраш уйĕ тăрăх таçталла утатчĕ. Ал туйипеччĕ хăй. Васкаса утать атте! Кĕлетки пĕчĕкленнĕçемĕн пĕчĕкленсе пырать. Эпĕ хыçалтан макăрса чупатăп. «Ан кай, атте! Ан кай!» — тесе йăлăнатăп. Çук, илтмест вăл ман сасса. Утать те утать, çаврăнса та пăхмасть. Эпĕ аттене хăваласа çитеймерĕм. Çилпе чăшăлтатса выртакан ыраш уйĕнче юпа пек хытса тăтăм та ал туйипе вашкăртса утакан атте кĕлетки пĕчĕкленнеçем пĕчĕкленсе пынине сăнаса тăтăм. Юлашкинчен унăн кĕлеткинчен хура пăнчă çеç тăрса юлчĕ. Сăмах пуплевĕ хыççăн лартса хунă хура пăнчă теме те юрать ăна. Юлашкинчен çав пăнча та такамăн курайман алли вăшт çеç сăтăрса пăрахрĕ. Мĕне пĕлтерет ку тĕлĕк?» — Мишша каллех пӳртри çынсене пăхса çаврăннă.

Малалла