Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Юратнă ялăм, Таяпа-Энтри.

Мĕнле пуян эс, чаплă та хитре.

Мĕн чул халап çӳрет çак ял çинчен,

Пĕрне паратăп каласа сире.

Янаш ятлă старик пурăннă тет.

Ун ывăл, Энтри ятлă пулнă тет.

Пĕр кун старик çухатнă вăкăрне,

Ăна тупма вăл кайнă Энтрипе.

Çӳреççĕ вăрман тăрăх шыраса,

Ак тухрĕ старик çутă улăха.

Кунта епле илемлĕ чечексем,

Мĕнле хитре те çӳллĕ йывăçсем.

Ав вăкăрĕ çӳрет-çке айккинче,

Кунта мĕнле вăл çитнĕ пĕр-пĕччен?

Старик пăхса çӳрерĕ улăха.

Никамăн çĕрĕ мар-çке ку, ара.

Килне хӳтерсе кайрĕç вăкăрне,

Яла çитсен вăл чĕнчĕ çынсене.

— Эп тупрăм пушă улăх, тăвансем.

Кайма чĕнетĕп нимене сире!

Кам тулăх пурăнасшăн пурнăçпа

Ыран каятпăр нимене манпа.

Лартатпăр капăр та хитре çуртсем.

Кам килешĕт манпа, ырă çынсем?

Çынсем кăшкăрчĕç пурте харăсах,

— Улталамастăн тăк, каятпăр хаваспах!

Тепĕр кунне пуçтарăнчĕç çынсем.

Ниме валли пур ĕç хатĕрĕсем

Кунта пуртă, пăчкă тата сава,

Тата ытти пур кирлĕ япала.

Малалла

Эпĕ çуллахи вăхăта чăтайми кĕтетĕп. Çуллахи вăхăт маншăн — чи юратни, мĕншĕн тесен, яла, асанне патне каятăп-çке. Эпĕ асаннене питĕ юрататăп, ăна пулăшатăп, унпа мухтанатăп.

Акă пĕр ăшă кун эпĕ яла çитрĕм. Асанне яланхи пекех, мана хапха умĕнче кĕтсе илчĕ. Кунĕпе эпир пĕрле пултăмăр: пахчара çӳрерĕмĕр, чăхсене çитертĕмĕр. Çапла кунран-кун иртрĕ.

Пĕррехинче каçхи апат хыççăн мана асанне хăйĕн тăван ял историне каласа пачĕ.

Манăн асанне, Игнатьева Надежда Григорьевна, Чăваш Республикинчи Красноармейски районне кĕрекен Мăн Шетмĕ ялĕнче çуралса ӳснĕ. Мăн Шетмĕ ялĕ питĕ илемлĕ вырăнта, Шетмĕ юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ку юханшыв илемлĕ те таса. Эпир унта кашни çул ачасемпе шыва кĕретпĕр.

«Мăн Шетмĕ тăрăхĕн историйĕ пуян та мухтавлă», — тет мана асанне. Истории докуменчĕсем тăрăх пирĕн эрăчченех финн-угор чĕлхипе калаçакан халăх çыннисем, çармăссем, пурăнни паллă. Атăлçи Пăлхар çĕршывне тутар-монголсен çарĕсем аркатса тăксан, чăвашсен мăн аслашшĕсем, пăлхарсем, çав тăрăха тарса килнĕ. Ку енне пăлхарсем XIV ĕмĕртех килсе вырнаçнă.

Мăн Шетмĕ енĕ — Чăваш Республикинче паллă ен. Ку тăрăхри ялсен историне, халап-юмахне тата йăла-йĕркине чăвашсен паллă этнографĕ, Мăн Шетмĕ чиркӳ прихучĕн пачăшки Н.А.Архангельский, сахал мар тĕпчесе çырса хăварнă. Малтан çак ялта питĕ илемлĕ чиркӳ пулнă. Ылтăнтан тунă евĕр ялкăшса тăнă. Кайран, коммунистсен вăхăчĕ çитсен, çак чиркĕве пĕтĕмпех аркатнă, çаратнă. Халĕ те çак чиркӳ вырăнĕ пур, анчах та унта чул купи кăна.

Малалла

Энтряль çывăхĕнче

Кашласа ларать вăрман.

Халăх çӳрет вăрмана,

Çырлана е кăмпана,

Вутă-шанкă пуçтарма.

Касупа та ял çынни

Уттарать çав вăрманах.

Тихăртни уçланкинче

Ыр курать вăл кунĕпех.

— Тихăртни те Тихăртни,

Мĕн тени пулать-ши вăл? —

Ыйтрăм эп асаттерен.

— Ĕлĕк-авал çак ялта

Пурăннă тет пĕр арçын.

Тихăн ятлă пулнă та

Пĕлнĕ вăл асамлăха.

Кашни кунах кăнтăрла

Вăл çӳренĕ вăрмана.

Çап-çамрăк хурăнсене

Касса янă та Тихăн

Çыхнă сиплĕ милĕксем.

Çапла тунине пула

Çакă аслă вăрманта

Юлнă тет пĕртен-пĕр хурăн.

Тихăн ан туптăр тесе

Вăрманти пур йывăç та

Хупăрланă хурăна.

Çынсем пырса кĕрейми

Чăтлăх туса хунă та.

Тихăн вара вăрмана

Кĕреймен тек шалалла.

Йывăçсем туратсемпе

Тĕртнĕ те ăна унтан

Кăларса ывăтнă.

Вара Тихăн тарăхса

Шут тытать çав вăрмана

Тĕпĕ-йĕрпе кăклама.

Вĕрет, сурать, шăхăрать,

Аллипе сулкалашать,

Урипе çĕре тапать.

Малалла

Ялсем лараççĕ ушкăн-ушкăн

Нумай-нумай Чăваш Енте

Çуралнă ялăм, Илленушкăнь,

Пĕрре çеç Элĕк çĕрĕнче

Кунта сĕм-сĕм вăрман кашланă

Тахçан-тахçан аваллăхра.

Ун чух упа çеç хуçаланнă

Алинкăра та Хăртнăра.

Пăлхар хули юнпа пĕвеннĕ,

Пӳлер кĕлленнĕ-çке вутра…

Иллен чĕнсен çынсем итленĕ,

Çула тухайнă ушкăнпа.

Синкер шăпаллă халăх кайнă

Славян енне, Сăр хĕррине,

Анчах тавралăх тыткăнланă:

— Кунтах хурас ял никĕсне.

Хура тарпа ялсем çĕкленĕ,

Вăрман кăкланă тыр акма.

Уйрăличчен Иллен пилленĕ, —

Йышпа татуллă пурăнма.

Çулсем иртсен ял пысăкланнă,

Уçать хапха пуçламăш шкул.

Арман, лавка та халăх лартнă,

Кăрмăш енне те хунă çул.

Ялти колхоз çунат сарсассăн

Килет хыпар чуна çурса.

Тăван çĕр-шывшăн çапăçмашкăн

Вун-вун ентеш каять вăрçа.

Ĕçлет кунне-çĕрне пĕлмесĕр,

Вăй шеллемест ватти-вĕтти.

Çĕнтерӳре, туссем, пĕлсемĕр,

Пур пирĕн ялăн та тӳпи.

Сан ачусем саланнă пултăр

Балтикăпа Амур таран.

Малалла

Тенеяль ятлă манăн ялăм,

Эп кунта ӳснĕ пĕчĕкрен.

Мĕн пур чунтан ăна эп саврăм,

Халь те саватăп чĕререн.

Эп пĕчĕк чух ялан шутланă,

Мĕнле пуçланнă манăн ял?

Тупсăмне, паллах шыранă,

Тĕлĕнмелле тупнă хурав.

Ача чухне таçта та пулнă,

Пĕррехинче ял вĕçĕнче

Эп пысăк юмана–çке курнă,

Канмашкăн лартăм ун айне.

Юманĕ пысăк та лаштраччĕ,

Пин-пин çулах пурăннă пек.

Пуçра каллех шухăш çуралчĕ,

Тăван кĕтесĕмçĕм çинчен.

Сасартăк эпĕ сасă илтрĕм,

Мăнаçлăн янăрарĕ вăл.

Каярахпа ăнкарса илтĕм,

Юман сассийĕ пулчĕ вăл.

Эп ун çине çаврăнса пăхрăм,

Хам тĕлĕннĕччĕ ун чухне.

Çав самантрах сăмах эп хушрăм:

«Салам, юманăм, асатте!»

Вăл мана хирĕç хуравларĕ:

«Салам, мăнукăмçăм, салам,

Мĕнле ыйту кăсăклантарчĕ,

Çавăн пирки сана калам.

Чылай çул эпĕ пурăнатăп,

Ларатăп кунта пĕр-пĕччен.

Нумай япалана куратăп,

Калас апла ялăм çинчен.

Тенеялĕ Теннерен,

Пуçланнă мĕн авалтан.

Тенне çармăс çынни пулнă,

Малалла

Тăван енĕм Элĕк ен

Сĕм вăрманлă пулнă тет,

Çав вăрманлă çĕрсенче

Хулашсем те ларнă тет.

Хулашне нумай чухне

Сăртлă-туллă çĕрсенче,

Çырма-çатраллă варсенче

Купаласа тунă тет.

Карман-ту текен хулаш

Хурасан таврашĕнче

(Ялăн кăнтăр енĕнче)

Ларать тахçан авалах.

Ача чухне туссемпе

Чупаттăмăр хамăр та

Карман-ту хӳтлĕхĕнче

Тĕрлĕ вăйă выляма.

Вырăнĕ илемлĕскер,

Сăртлă-туллă, çӳллĕскер,

Ачасемшĕн выляма

Шăпах питĕ меллĕскер.

Ялти сумлă ватăсем

Карман-ту çинчен пĕлеç,

Тĕрлĕ-тĕрлĕ халапсем

Ачасене пĕлтереç.

Икĕ ăру хушшинче

Вăрçăсем пулнă чухне

Тахçан ĕлĕк-авалах

Купаланă çак тăва.

Карман-ту вырăнĕнче

Ларнă вăрман сарăлса.

Тăшманран хӳтĕленме 

Тăвас тенĕ çак тăва.

Пĕр енчен çăра вăрман

Хупăрланă тăшманран.

Уçă енчен канавсем

Чавса тунă салтаксем.

«Карман» сăмах чĕлхере

«Крепость», «хӳтлĕх» тет иккен.

Апла пулсан «Карман-ту»

«Хӳтĕленĕ сăрт» иккен.

Малалла

Халăх хăйĕн историне яланах пĕлме тăрăшать. Эпĕ те яланах ватăсем каласа паракан халапсене итлеме хавасчĕ.

Манăн атте 1870-мĕш çулта çуралнă. Унăн йăмăкĕ Укахви 1871-мĕш çулхискер хамăр ялти Захар Кузьмича 1865-мĕш çулта çуралнăскерне качча кайнă. 1927-33-мĕш çулсенче аттепе пĕрле хăш чухне эпĕ те Захар йыснасем патне каяттăмччĕ. Ун-кун хуçалăхри ĕçсене тусан, е праçниксенче сăра курки тытсан аттепе йысна час-часах ĕлĕкхи пурнăç çинчен сăмахлатчĕç. Темле, халиччен илтмен Энĕш çырми, Шанкав уçланки, Аслыр, Киремет, Кăвак хуппи, çĕр хапхи, Пихампар сăмахсене аса илсе калакалатчĕç. Эпĕ вара хăлхасене тăратсах итлесе лараттăмччĕ. Интереслĕ пек туйăнатчĕ вĕсем калаçни тата та ытларах пĕлес килетчĕ. Интереслĕ пулмасăр! Вĕсем, ватăскерсем, ĕлĕкхи çинчен нумай пĕлнĕ тата хăйсен аслашшĕсене, вĕсен аслашшĕсем каласа хăварнисене аса илетчĕç.

Хăçан тата мĕнле пуçланса кайнă-ха Уçырма ялĕ?

Халăхра сыхланса юлнă ăруран ăрăва куçса пыракан халап тăрăх Уçырма ялне никĕсленĕ чăвашсем пĕр тăватçĕр çула яхăн авал Вырăскас Пикшихпе Шибылга ялĕнчен тухса килнĕ. Уçырма Канаш районĕнчи ватă та пысăк ялсенчен пĕри шутланать.

Малалла

Калаçмалли çав тери нумай:

Тăхта кăштах, тăхта, ан кай.

Ачашлăхăм пулман-и ман?

Чуну çунман-и чуп тусан?

Ыталасассăн кăмăлпа

Çӳренĕ çăтмахра санпа.

Тытаттăн уйăх шевлине,

Параттăнччĕ мана парне.

Вĕçетчĕ çӳллĕ тӳпере

Юратупа çунса чĕре.

Эс курнă-и мана ĕçрен

Пăрăнса юлнине пĕрре?

Мĕн пулчĕ-ха? Мĕн пулчĕ-ха?

Шанмастпăр-и пуласлăха?

Çавах та пĕлнĕ пул çакна,

Эс мансăрăн пурнаймăнах.

Ырра манакан çын нихçан

Йĕркеллĕ пурнăç тăвайман.

Хĕрĕх пĕр çула яхăн суккăр пулнă

Эпĕ çакă Атăл хĕрринче.

Манăн юрату хамранах кулнă

Куçăм умĕнче те хыçĕнче.

Эпĕ пур, асăрхаман, мăнтарăн,

Тен, мана пит асăрхас темен?

Туйăм çеç шала пытаннă тарăн,

Çил вĕрсен, ăшра пушар чĕртме.

Уçă çил вĕрме пуçларĕ ĕнтĕ,

Юр ӳксен те — хĕрӳрен хĕрӳ.

Йывăçсем çакаççĕ паслă чĕнтĕр,

Ăшăтать мана халь сан чĕрӳ.

Хĕрĕх пĕр çул урлă ал тăсатăп, —

Акă кĕтĕн манăн ытама.

Хуть ăçта пулсан та

Шантаратăп

Пурнăç тăрăх санпала утма.

Эпир йĕкĕр мăйăр пек,

Эпир йĕкĕр пучах пек.

Пире уйăраймĕç тек,

Пире тивеймест элек.

Ахалех ку хыçĕнче

Кураймасăр калаçаççĕ.

Юрату пĕрлĕхĕнче

Пирĕн чĕресем пурнаççĕ.

Эпир тăрă çăлкуç пек,

Эпир ешĕл улăх пек.

Çăлкуç типмĕ ăснипе,

Çаран тулăх чечекпе.

Çулĕ такăр мар пулсан

Иксĕмĕр такăрлатар.

Тăрăшса та вăй пухса

Кун-çула çăмăллатар.

Тӳпери çут çăлтăрла

Икĕ чун йăлтăрмалла.

Сĕм çĕрле те хĕвеле

Пирĕн кĕртмелле киле.