Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ирхине, Хуçа пӳртрен тухиччен,

Ĕне Сурăха кăлт! тапрĕ уринчен:

— Илтрĕн-и, — тет, — кĕçĕр пӳртре мĕн турĕç.

Ĕçкĕ турĕç, çутăличчен шавларĕç.

Мĕн чул расхут тухмарĕ пуль унта?

Эс пур — мăшкăлтăк шыв çеç умăнта.

Пирĕншĕн тесен —

Чĕпкĕм çăнăх çук вĕсен.

— Çапла, çапла! — тет Сурăх Ĕнене. —

Манăн та мухтас килмест вĕсене.

Ăçтан мухтас ун пек Хуçана?

Ав пĕркун, пуçа çеç чикнĕччĕ ырçана,

Çапрĕ те, мур, пилĕкрен,

Аран сĕтĕрĕнсе тухрăм кĕлетрен!

— Вăл мĕн! Вăл мĕн! — тесе ячĕ кăшкăрса

Мăкла така, тислĕк тĕми çине тăрса. —

Картине пăхăр-ха эсир, карти мĕнле:

Унтан та кунтан çил вĕрет,

Умран та хыçран юр кĕрет.

Епле пурăнмалла кунта хĕлле?

— Чăн, чăн, чăн, чăнах! —

Тесе выртать Сысни улăм айĕнче.

Çапла шавлаççĕ аванах

Пирĕн Хуçан сивĕ картинче.

— Капла пулмасть, чимĕр-ха, юлташсем! —

Терĕ пĕри. — Ав, хăй килет, хăйне калас!

— Калас! Калас! Каламаллипех калас! —

Тесе кăшкăрса ячĕç ыттисем.

Ак Хуçа çитрĕ. Вăл пăхать сиввĕн,

Малалла

Петровсен кĕçĕн ывăлĕ кӳршĕ кас хĕрĕ çине авланчĕ. Матви пиччепе Натали аппа çамрăках мар (утмăл пиллĕкрен каçнă) пулин те ачине сапăр туса чаплă туй ирттерчĕç. Вĕсен килĕнче çур ял хăналанчĕ пуль. Ятарласа ĕçкĕ валли кил хуçи центнер туртакан самăр сыснине, аран-аран утакан мăнтăр, çуллă кăвакалĕсене пустарчĕ. Ашĕ-пăшĕ, кăлпассийĕ, çăвĕ, шăрттанĕ, чăкăчĕ, ăнса пиçне кăпăшка çăкăрĕ куç тулли — çи кăна. Сĕтел урисем тутлă апат-çимĕçе аран йăтса тăраççĕ.

Пурнăçăн тути-масине туякан, самаях хыткукарланса çитме ĕлкĕрнĕ, мĕнпур вак-тĕвеке перекетлекен çын çиччĕмĕш, чи кĕçĕн ачин туйне анлăн ирттерес терĕ. Вĕреннĕ хĕр качча илет. Ăса хака хуни паха. Эппин ачи хăйне хывнă. Пулас кинĕн сăнĕ-пуçĕ те хӳхем, юратмаллискер. Унăн ывăлĕ те начар мар. Паттăр, вăйлă. Ĕçе ăна ашшĕ мĕн пĕчĕкрен хăнăхтарнă. Хитрелĕх тенĕрен, Петровсен çичĕ ачине те пĕр кашăк шывпа çăтса яма пулать. Хăйсем те, ватăсем начар, сăнсăр çынсем мар. Халь аллисем куштăрканă та, пичĕсем пĕркеленнĕ, утти йăвашланнă. Ытти-хытти çамрăк чухнехиллех: веçех тĕпчесе пĕлме юратаççĕ, тепĕр чух 17-18 çулти яш-кĕрĕмрен ирттерсе ăмăртса ĕçлеççĕ. Кил-çуртĕнче яланах тирпейлĕ вĕсен, витисенче выльăх-чĕрлĕх кĕшĕлтетет, пахчисем ĕмĕрĕпех çум-курăксăр пулнă. Кивçен ыйтма килнĕ кӳрши-арши çеç, ытларах çамрăксем, пама тăхтаса тăнăшăн, хыт-кукар тесе янрашма пăхать. Укçана каялла илме çăмăлах маррине пĕлмеççĕ мар ватăсем, самаях чухлаççĕ. «Алăпа çăмăллăнах паратăн, каялла илес тесе çӳресе урасем ывăнаççĕ», — текелет Матви пичче.

Малалла

Ĕç укçи илнĕ сăлтавпа

Ăртиван сыпнă лайăхах,

Авă вăл пырать урампа,

Хăй тайкаланать пĕрмаях.

Урисем ун утасшăн малалла,

Пĕвĕ туртăнать каяллах,

Ерипе шăвать хăй çапах.

Акă Ăртиван çавăнтах

Сулăнса та кайрĕ пĕр енне,

Ланк! кайса ларчĕ çул хĕрне.

Лупашкари пылчăкпа чӳхенсе,

Мăн Сысна выртать киленсе.

Ăртиван аран-аран тăчĕ те вăй пухса,

Сысна патне пычĕ вăл шуса,

Ишрĕ пылчăклă шывра,

Ыталасшăн пулчĕ Сыснана.

- Пакăç! — тет Сысни. — Пит-куçĕ хуп-хура,

Ман çума выртасшăн, пăх ăна!

Хăраса тармалла тĕсĕнчен,

Чим-ха, чим, тата хăйĕнчен

Эрех шăрши сăмсана çурать,

Çав шăрша епле тӳсмелле? —

Тет Сысна, тăрса тарать.

Ăртиванăн астума тивет:

Ӳсĕр çынтан Сысна та йĕрĕнет.

Маншăн эс ан кулян, савнă тусăм.

Çыру çыртăм пулсан — эп чĕрех.

Çич юта аркататпăр хăюллăн.

Киле таврăнăп эп чиперех.

Кăмăлна ытлашши ан хуç эсĕ.

Çырăп-ха çырусем эп татах.

Фашистсен эшкерне çĕнтерсессĕн,

Хам та çитĕп часах сан пата.

1941, июль.

Кăнтăр-Хĕвел анăç фрончĕ.

Ан йĕрсем, кинемей,

Ан тăксам куççульне.

Эс чĕртеймĕн ăна

Йĕнипе.

Лекрĕ пуля.

Анчах унăн ячĕ çуллен

Çиçсе тăрĕ

Хĕвел шевли пек.

Вăл çĕршывăн чысне

Паттăр ĕçĕсемпе

Чĕнтĕрлерĕ.

Унран тĕслĕх илсе,

Фашистсен эшкерне

Çунтарса вут-хĕмпе,

Çитĕнеççĕ

Пиншер геройсем.

Кураттăм эпĕ чикĕре чухне

Çут уйăхлă, хитре, таса каçсем.

Умри сукмак урлах, пуçĕсене

Тая-тая, пуплетчĕç чăрăшсем.

Илтеттĕмччĕ çырма леш айккинчен

Ялти хĕрсен илемлĕ юррине,

Вĕсем хăйсен хавас вăййисенче

Пĕр чарăнмасăр алă çупнине.

... Шухăшпала эп хам та аякка,

Чăваш çĕрне васкаттăм ун чухне.

Ял-йыш аса килет-çке çамрăка,

Тăван уй-хир чĕнет-çке хăй енне.

Курас килет юратнă Кĕтеснер

Тӳр урамне, илемлĕ пӳртсене.

Шур хапхисем ĕречĕпех чипер,

Чĕкеç йăва çаврать карнис çине.

Хирте пиçсе саралчĕ пуль ыраш,

Хĕр-йыш кĕлте çыхать пуль савăнса,

Тăван колхоз ачи — маттур юлташ —

Жнейкăпала пырать пуль чашкăртса.

Якур Яжуков ял хуçалăх техникумĕнчен вĕренсе тухсан яла таврăнчĕ. Ăçта ĕçлес пирки сăмах тапратсан: "Ненай", — пуçне пăркаларĕ йыснăшĕ. Колхоз правленине çитрĕ. "Сана колхоз вĕренме яман", — терĕ ăна кĕске мăйлă бухгалтер.

Вăл киле килме тухрĕ. "Каймаллах кунтан", — хăнт-хăнт! тапрĕç пуçра юн тымарĕсем. "Тен, каймасан та..." — тенĕ пек илтĕнчĕ тата темĕнле сасă.

Якур куртка кĕсйинчен çĕтĕлме пуçланă пĕлтерĕве туртса кăларса пĕрремĕш хут курнă пек вуларĕ. "Каймаллах", — çирĕплетрĕ вăл хăйне.

Тӳпери çăлтăрсем пăлханнă кил-çуртра çĕрĕпе çутă сӳнмен пек ирчченех çунчĕç. Вăрман çийĕнчи сапаланчăк пĕлĕтсене çил килсе шурăмпуç шевли кăшт палăракан тухăçа хăваласа пуçтарчĕ. Пĕлĕтсем пĕр хушă кутăн-пуçăн пăтрашăнса илчĕç те шăпăртах тамалчĕç. Çумăр ӳккелеме пуçларĕ. Уçă тĕлте хĕвел курăнчĕ. Вăл пайăркисемпе çĕр енне мĕн пур вăйран туртăнса унран куççульпе йĕре-йĕре уйрăлнăн туйăнчĕ. "Çумăр çуса ан ятăрччĕ", — ассăн сывларĕ Якур.

Канаш станцийĕнче Çĕпĕрелле каякан пассажир пуйăсĕ çине Томска çити билет илчĕ. Тăкăлтăк-тăкăлтăк туса пычĕç вакун кустăрмисем. Каяс çулу такăр пултăр, ларас вырăну типĕ пултăр текен пулманран-ши, вăл хăй те: "Ну, сывă пул, тăван енăм!" — темерĕ. Чӳречерен тулалла тĕлсĕррĕн пăхса пычĕ.

Малалла

Эп тĕкĕр çине

Именетĕп пăхма.

Курассăм килмест

Пĕркеленнĕ сăна.

Эп çамрăклăхпа

Çиçекен сăнăма

Çĕн ĕмĕтсемпе

Çĕнетсе пурăнап.

Хулра вăй пур чух,

Пуç ĕçленĕ чухне,

Халь каччă пекех,

Эп туятăп хама.

Пăхма кирлех мар-тăр,

Тен, тĕкĕр çине.

Пăсса кăтартать

Вăл кăштах сăнăма.

Кашни каç тухатăп

Йывăç пахчине,

Итлесе ларатăп

Шăпчăк юррине.

Çăлтăрсен вăййи те

Килĕшӳллĕ маншăн.

Уйăх та пăхать пек

Тусăм евĕр ăшшăн.

Çил вĕрсен, туятăп

Хĕр лăпканине...

Çавăнпа тухатăп

Йывăç пахчине.

Эсĕ уйăх пулсан эпĕ çăлтăр пулам!

Шурăмпуç çутипе чӳхенсе çуталам.

Инçетри телее йĕрлесе тупнă чух

Сан çине аякран пăхнипех савăнам.

Эсĕ пурнăç пулсан эпĕ тĕлĕк пулам!

Вăрттăн каç шăплăхне хускатмасăр сывлам.

Ватăлми чĕрене канăç çитнĕ чухне

Сан чунна асамла телейпе хумхатам.

Эсĕ ĕмĕт пулсан эпĕ шухăш пулам!

Çиçĕм пек васкаса сан хыçран хăвалам.

Эп сана, юмахри тĕнчене куçарса,

Юрату шерпетне астивсе пăхтарам.

Эсĕ тинĕс пулсан эп ун хумĕ пулам!

Тăвăлпа тулхăрса хĕвелпе çуталам.

Палкаса тăракан аслă пурнăç çинчен

Манăçми юрăсем юрласа хăварам.

Эсĕ мăкăнь пулсан эп пыл хурчĕ пулам!

Çеçкӳне çунатпа сĕртĕнсе ачашлам.

Чĕрери тунсăха çилпеле вĕçтерсе

Виличчен юратма вĕрентсе хăварам!