Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пĕр карчăкпа старик пурăннă тет. Вĕсен пĕчĕк чечек çуралнă, ăна «мать-и-мачеха» тесе чĕннĕ. Ӳссе çитерехпе чечек амăшĕнчен хăйне мĕншĕн çавăн пек ят хуни çинчен ыйтнă.

— Ку ят ĕлĕк-авалтанах пырать, каласа памалли нумай, — тенĕ те амăшĕ кӳрше тухса утнă.

Ама хупаххи вара çурăм çине кутамкка çакнă та инçе çула тухнă. Кайсан-кайсан пĕр пӳрт тĕлне çитнĕ. Унта кĕрсен çăлтăр пулса тăнă, виçĕ кун çимесĕр пурăннă. Тăваттăмĕш кунне çеç кил хуçи — ватă кашкăр таврăннă. Вăл пӳрте кĕрсенех суккăрланнă, çăлтăртан такăнса ӳкнĕ те çухалнă. Çăлтăр тӳпене хăпарса уйăхран хăйне каялла чечек тума ыйтнă. Уйăх ăна пулăшайман.

Çăлтăр асамлă карчăкран пулăшу ыйтнă.

— 215-мĕш ту хыçĕнче сад пур, çав сада кĕме пултарсан çеç эсĕ чечек пулăн, – хуравланă асамçă.

Чечек-çăлтăр тусем çийĕн вĕçнĕ, 214-мĕш ту çине канма ларнă. Ăна çĕленсем хупăрланă, анчах чечек-çăлтăр çине пăхсан вĕсем те суккăрланнă. Çăлтăр вĕсене пĕр-пĕринпе çыхса лартнă та тусем хушшине пăрахнă. Çĕленсем икĕ ту хушшинче çыхланса кĕпер йĕркеленĕ. Çăлтăр çав кĕпер тăрăх утса 215-мĕш ту хыçĕнчи сада кĕнĕ те çĕнĕрен чечек пулса тăнă, çав самантрах килне çитнĕ.

Малалла

Вĕçнĕ хаяррăн, нимрен хăрамасăр

Ӳт шыракан пульăсем шăхăрса.

Аслă вăрман варринче хускалмасăр

Выртнă яш çын вĕри юн юхтарса.

Вăрçă таçта аякка сулăнсассăн,

Кутăн чаксассăн ылханлă тăшман,

Юн шăршине сиссе имĕш хавассăн,

Каччă çине вĕçсе аннă çăхан.

Выçă çăхан! Ун ури çине пуснă,

Вичкĕн сăмси те ăмсаннă сăхма!

Каччă чĕтреннĕ, куçне хăвăрт уçнă:

— Çук, парас çук эп сана юнăма!

Çăткăн! Эй, ан кăранклат чĕрĕ юншăн,

Вăл пурпĕрех сан пырна çăвас çук!..

Савнă аннем асапланнă-çке уншăн,

Хăйĕн юнне ман ӳте панă чух.

Савнă аннем! Пукане пек ачашăн,

Тен, вăхăт-вăхăт курман ыйхине —

Ырă сунса çĕр каçах вăл ачашшăн,

Шăппăн юрланă сăпка юррине:

«Çамрăк аннӳ юратать сана, чунăм,

Пысăк пул, ывăлăм, паттăр çын пул».

Ырлăх, телей, çутă пурăнăç суннă,

Суннă мана анне вăрăм кун-çул.

Пурнăç, кун-çул!.. Ан çыхлан, пилсĕр кайăк!

Йăлтăр хĕвел, шăппăн тух ман тĕле.

Сыввăн тăрса, эп хамах утса кайăп,

Кайăп та кĕрĕп тăшман çинелле!

Малалла

Хура тинĕс хĕрри. Чăнкă çыран.

Унта йывăç ӳсет пĕр-пĕчченех.

Çав йывăçăн ӳтне касса çурма таран,

Вырнаçнă пысăк чул ун чĕринех.

Çапла вĕсем пурнаççĕ нумай çул —

Чĕрĕ йывăçпа чунсăр чул,

Пирĕн пекех.

Аннен çуралнă кунĕ çывхарса çитет. Ăна пуç тури парнелеме шутларăм. Лавккана кайрăм. Унта пуç тури пулмарĕ. Лавкка хуçи мана çапла каларĕ,

— Çакăнти вăрманта арăслан пурăнать. Ун патне мĕн пур чĕр чун пуç тури илме çӳрет, эсĕ те кайса пăх.

Эпĕ арăслана шырама кайрăм. Вăрман тăрăх утатăп-утатăп, утсан-утсан пӳрт куртăм. Шала кĕтĕм, унта никам та çук. Пӳрт варринче сĕтел ларать, сĕтел çинче икĕ çăкăр татăкĕ тата икĕ кашăк. Кĕтесре икĕ кравать. Пĕри пысăк, тепри пĕчĕк. Пĕчĕк кравать çине выртрăм та çывăрсах кайнă. Шав илтсен вăрантăм. «Кил хуçисем таврăннă», — шутларăм эпĕ ăшра. Кунтан тухса кайма пуçларăм, анчах тухатмăшпа унăн хĕрĕ мана курчĕç те йывăç çумне вĕренпе çыхса хучĕç. Пĕр кун тăратăп, икĕ кун тăратăп. Виççĕмĕш кунне ман пата арăслан килчĕ. Хăрасах кайрăм, мана çисе ярать пулĕ терĕм. Анчах вăл мана çыхнă вĕрене кăшласа татрĕ те хăйĕн килне илсе кайрĕ. «Мĕн тума килтĕн, мĕн тăватăн кунта?» — тесе ыйтрĕ манран арăслан. Мĕн пулнă веçех суймасăр каласа патăм. «Пуç тури илме килтĕм», — терĕм. Арăслан кулянчĕ. Анчах та вăл мана пуç тури тупса пачĕ. Эпĕ ăна хама асăнмалăх çĕрĕ парнелерĕм. Юлашкинчен, «Сывă пул!» — терĕм. Çуралнă кунĕнче аннене пуç тури парнелерĕм. Анне хĕпĕртерĕ, савăннипе питрен чуп туса илчĕ.

Пуш вăхăтра кĕрет салтак

Казармăн канăç пӳлĕмне,

Итлеççĕ-çке халь ав шалта

Туссем Орлова концертне.

Кино çăлтăрĕ Мускавран

Гастроле килнĕ — янратать,

Псков гарнизонĕнчи клубран

Çитен сас — репродукторта.

Çарти ретре чăваш каччи

Тăван Атăлĕнчен инçе,

Кино çăлтăрĕн юрринчи

Хумсем салтакăн чунĕнче...

Çапла итленĕ антăхса

Ун чух эп — çамрăклăхăмра;

Çав хумсемех, янрав туса,

Паян та хал çĕклеç манра.

Атăл пăрĕ шур юрпа

Витĕнсе выртать,

Йĕлтĕр çинчи маттурпа

Çил пĕрле юртать.

Ушкăн-ушкăн студентсем

Аннă ярăнма,

Хатĕрленнĕ сăн-питсем

Мăкăнь пек пулма.

Ăмăрту мĕн икенне

Кунта тĕрĕслер,

Канмалли текен кунне

Çапла ирттерер.

Хура вĕтлĕх, сив куçпа

Ан пăхсам пире;

Ыр сунса, хавасупа

Пулăш йĕлтĕре!

Инçетре, Германи çĕрĕнче,

Уçă шуçăмлă ир кулĕм

Ман ӳте пĕр тимĕр тирĕнчĕ,

Юнăм çунăхрĕ хĕрӳллĕн.

Ӳкрĕм те пустав çерем çине,

Курăка хĕретрĕ юнăм.

Туйрăм вăйăм-халăм чакнине,

Темшĕн кăшт хурланчĕ чунăм.

Çав самант — нихçан манассăм çук —

Хĕр васкавлăн чупрĕ пычĕ.

Вăйлăн-вăйлăн çиçĕм çиçнĕ чух

Улшăнмарĕ ун сăн-пичĕ.

Вăл-çке хăнăхнă хĕр аллипе

Сурана тирпейлĕн çыхрĕ,

Ăнсăртран çеç çăлтăр куçĕпе

Куçăмран чĕнмесĕр пăхрĕ.

Хĕр васкарĕ тепĕр çын патне...

Астăватăп — манас марччĕ:

Куçĕсем юратнă хĕр ятне

Асăнма хушса хăварчĕç.

Çĕнĕ çул çывхарса пырать. Акă уяв кунĕнче шап-шурă юр вĕçтерет. Эпĕ часрах чаплă чăрăша вăрмантан илсе килме васкатăп. Чăрăшлăха çитсенех хитре чăрăша шырама тытăнтăм. Çапла пыратăп васкамасăр. Пыратăп та курах каятăп, йывăç айĕнче шурă мулкач выртать, урисене хăй айне чикнĕ, ăшăнса выртать. Эпĕ çак мулкача кишĕр ывăтса патăм. Савăнчĕ пулас, васкасах чĕпĕтме пуçларĕ. Акă юнашарах хитре, илемлĕ, чаплă чăрăш курăнса кайрĕ. Эпĕ ăна касма пикентĕм. Сасартăк, кĕтмен çĕртен чăрăш тăрринчен шăнса кайнă кайăк ӳкрĕ. Касма чарăнтăм. Кайăкĕ илемлĕ, икĕ куçĕ çăлтăр пек йăлтăртатать. Кайăк нумаях кĕттермерĕ, икĕ пĕчĕк куçне уçрĕ.

— Эсĕ маттур ача, мана вилĕмрен çăлтăн. Сана Хĕл Мучи патне ăсатăп, — терĕ кайăк ман çине пăхса.

Çак асамлă сăмахсене каларĕ те пĕр самантран эпир ылтăн пӳрт умне çитсе тăтăмăр.

— Акă çитрĕмĕр Хĕл Мучи патне, — терĕ те кайăк çухалчĕ.

Пӳлĕм варринче Хĕл Мучи. Вăл ачасем валли парнесем хатĕрлет. Эпĕ Хĕл Мучине сывлăх сунтăм. Малалла теттесем хатĕрлеме иксĕмĕр пуçларăмăр.

— Эсĕ, хĕрĕм, ырă кăмăллă ача, мулкача тата кайăка пулăшнăшăн сана парнесем тата кĕмĕл укçа парнелетĕп, – терĕ Хĕл Мучи. – Халь çак чаплă чăрăша ил те лашасем çине лар. Эп ăçта пурăннине никама та ан кала, – хушрĕ мана Хĕл Мучи.

Ман ывçăмра

Пĕчĕкçĕ пăнчă евĕр

Вăрă.

Мĕн шăтĕ-ши,

Çак пĕчĕк пĕрчĕрен?

Ку çарăк пулĕ-ши,

Е роза,

Е

Кăвар пек çунан

Çеçенхир чечекĕ-ши?

Çак пĕрчĕре

Туни, çулçи,

Чечекĕпе тымарĕ те

Вырнаçнă.

Унтах тата

Тĕлĕнмелле шăрши!

Паттăр пĕрчĕ!

Мĕн чухлĕ япала вăл

Йăтнă!

Хăш чух

Кăшт çеç тымар яра пуçланă

Çакăн пек пĕрче

Таптаççĕ ăнсăртран.

Пурпĕрех вăл ăнтăлать

Хĕвел патне.

Ух, паттăр!

Паттăр пĕрчĕ!

Пур кайăкран пахи —

Шутлатăп эп — тăри.

Кун тăршшĕпе янрать

Хирте тăри юрри.

Çак кайăк шырамасть

Улах, хӳтĕ кĕтес.

Вăрттăн шурăмпуçне

Вăл шăпчăк пек кĕтмест.

Уяр-и, çумăр-и —

Çавах: «тăр-тăр-тăри!»

Колхоз уй-хирĕнче

Ян-ян! тăри юрри.

Юрри-çеммипелен

Хастар ĕçлес килет.

Хастар ĕçĕмĕре

Юррипелен пиллет.

Юр кайиччен килсе

Тыр-пул пуçтариччен

Пĕрмай вăл пирĕнпе,

Çак пĕчĕкçĕ ĕçчен.